Sierpień

środa, 18 sierpnia 2010 08:51

7 sierpnia
1991	Zmarła Kalina Jędrusik Kalina Jędrusik przyszła na świat 5 II 1931 r. w Częstochowie jako córka nauczyciela i przyszłego senatora. Uczęszczała do szkoły podstawowej w Gnaszynie pod Częstochową, a następnie do liceum w Częstochowie, po czym udała się na studia w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Krakowie. W 1953 r., kiedy ją ukończyła, miała swój debiut aktorski w gdańskim teatrze Wybrzeże jako Katia w Barbarzyńcach M. Gorkiego. Rok później wyszła za mąż za pisarza S. Dygata. Występy w Warszawie rozpoczęła w 1955 r. w Teatrze Narodowym, potem grywała jeszcze wielokrotnie na innych stołecznych scenach: w Teatrze Współczesnym, Komedia, Rozmaitości i Polskim. W 1957 r. po raz pierwszy wystąpiła w telewizji - była to tytułowa rola w Ondynie J. Giraudoux w reżyserii A. Hanuszkiewicza. Od 1959 r. zaczęła występować w telewizyjnym Kabarecie Starszych Panów, dzięki czemu była w stanie w pełni objawić nie tylko swój talent aktorski, lecz także wokalny. Po raz pierwszy na dużym ekranie zagrała w 1958 r., w epizodzie w Ewa chce spać. Do jej najważniejszych występów należały te w Ziemi obiecanej A. Wajdy, Podwójnym życiu Weroniki K. Kieślowskiego i Lalce W. Hassa. Uchodziła za aktorkę charakterystyczną. Jej sposób gry jednocześnie wielu zachwycał i wielu bulwersował. Zmarła 7 VIII 1991 r. w Warszawie. Pochowano ją obok męża w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Powązkowskim. M. G-K.
14 sierpnia
1980	Początek strajku w Gdańsku 1980 r. naznaczony był dużymi problemami ekonomicznymi i społecznymi, czego najpoważniejszym przejawem był brak zaopatrzenia w podstawowe produkty spożywcze przy nadal nieustającym eksporcie do krajów ZSRR. Pierwsze strajki zaczęły się już w lipcu - w Świdniku i Lublinie. Akcje protestacyjne szybko rozprzestrzeniły się na całą Polskę. 7 VIII w Stoczni Gdańskiej im. Lenina dyscyplinarnie zwolniono z pracy suwnicową Annę Walentynowicz, działaczkę Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża (WZZ), której do emerytury brakowało tylko 5 miesięcy. W kilka dni później, 14 VIII, stocznia została zasypana tysiącami ulotek wzywających do strajku w jej obronie. Organizatorami byli Bogdan Borusewicz, Jerzy Borowczyk, Bogdan Felski i Ludwik Prądzyński. Do strajkujących przyłączył się Lech Wałęsa, znany już wówczas od dawna ze swojej działalności opozycyjnej i kilka lat wcześniej wyrzucony za to ze stoczni. Załoga wymogła na dyrekcji wysłanie samochodu po Walentynowicz, który przywiózł ją do zakładu. W tym czasie utworzył się już komitet strajkowy, przewodniczącym którego wybrano Wałęsę. Wystosowano pierwsze postulaty takie jak wzniesienie pomnika poległych stoczniowców z 1970 r., podwyżki, wyższe zasiłki rodzinne (jak wojskowi i milicjanci) oraz powrót Wałęsy i Walentynowicz do pracy. Dzień później do strajku przyłączyła się Stocznia im. Komuny Paryskiej w Gdyni, a Henryka Krzywonos zatrzymała swój tramwaj nr 15, rozpoczynając tym samym strajk komunikacji miejskiej. Kolejne zakłady przemysłowe przestawały pracować. O godz. 12.00 została przerwana łączność telefoniczna Polski z całym Trójmiastem. Niespodziewanie dyrekcja zgodziła się zrealizować postulaty stoczniowców - komitet strajkowy ogłosił koniec strajku, lecz część robotników wolała kontynuować strajk w geście solidarności z innymi protestującymi zakładami Trójmiasta, dzięki czemu strajk udało się utrzymać. M. G-K.
17 sierpnia
1980	21 postulatów MKS Pierwsze skromne postulaty zostały ogłoszone już w pierwszym dniu strajku w Stoczni Gdańskiej. Jednak po kilku dniach, kiedy do strajkujących dołączyli przedstawiciele innych zakładów, sytuacja się zmieniła. Sprzeciwiono się deklaracji dyrekcji stoczni, która zapowiedziała koniec niepokojów. Powołano Międzyzakładowy Komitet Strajkowy (MKS), który miał na celu przedłużenie strajku aż do osiągnięcia wspólnego sukcesu, a po jego zakończeniu - dopilnowanie realizacji swoich żądań oraz koordynacji organizowania wolnych związków zawodowych. W tym samym czasie do Gdańska udali się z Warszawy przedstawiciele Komitetu Obrony Robotników: Mirosław Chojecki, Konrad Bieliński, Ewa Milewicz. MKS opracował listę 21 postulatów: w pierwszym punkcie żądano Zalegalizowania niezależnych od partii i pracodawców związków zawodowych, w drugim - Zagwarantowania prawa do strajku, a w trzecim - Przestrzegania zagwarantowanej w Konstytucji PRL wolności słowa, druku i publikacji. W kolejnych robotnicy wymagali od komunistycznego rządu m.in. zniesienia represji za przekonania. Przedstawili także listę szczegółowych postulatów o tematyce ekonomiczno-socjalnej: Zagwarantowania wzrostu płac równolegle do wzrostu cen, Wprowadzenia bonów żywnościowych na mięso, Obniżenia wieku emerytalnego, Skrócenia czasu oczekiwania na mieszkania czy Wprowadzenia wszystkich sobót wolnych od pracy. Wszystkie postulaty zostały spisane na dwóch drewnianych tablicach przez Macieja Grzywaczewskiego i Arkadiusza Rybickiego, gdańskich studentów i członków organizacji Ruch Młodej Polski, popierających dążenia strajkujących stoczniowców. Wspomniane tablice zostały zawieszone na bramie stoczni. Tego samego dnia kapelan stoczniowców ksiądz prałat Henryk Jankowski odprawił uroczystą mszę, w której uczestniczyło kilkanaście tysięcy ludzi. Ustawiono również przed zakładem krzyż upamiętniający stoczniowców poległych w 1970 r. Tymczasem w Szczecinie również wybuchł strajk i powstał MKS. MG-K
25 sierpnia
2005	W wieku 104 lat zmarła Karolina Lanckorońska Karolina Lanckorońska urodziła się w 1898 r. w Buchberg w Dolnej Austrii jako córka hrabiego Karola Lanckorońskiego, Wielkiego Ochmistrza dworu Franciszka Józefa I. Ostatnią książką, którą czytał, był Pan Tadeusz. Karolina przejęła po ojcu nie tylko polski patriotyzm korespondujący z arystokratycznym kosmopolityzmem, lecz także ogromne zamiłowanie do sztuki. Popchnęło ją ono do studiowania historii tej dziedziny w Wiedniu. Już w czasach studenckich przejawiała wrażliwość na osoby potrzebujące pomocy - biegała po chorych. Myślała o ukończeniu szkoły pielęgniarskiej w Warszawie. Zdecydowała się jednak poświęcić nauce. Po śmierci ojca w 1933 r. przeniosła się do Lwowa. W styczniu 1936 r. Senat Uniwersytetu Jana Kazimierza przyjął jej habilitację. Była to pierwsza w Polsce habilitacja z historii sztuki obroniona przez kobietę. Karierę akademicką przerwał wybuch II wojny światowej. Swoje przeżycia opisała we Wspomnieniach wojennych. Pisane z myślą o czytelnikach anglojęzycznych, tuż po wojnie zostały odrzucone przez wydawców jako "zbyt antyrosyjskie", a po kilku latach jako "zbyt antyniemieckie". Była porucznikiem Związku Walki Zbrojnej, następnie Armii Krajowej. Szczególnie oddała się jednak pracy w Czerwonym Krzyżu i akceptowanej przez Niemców Radzie Głównej Opiekuńczej. Zorganizowała akcję dostarczania paczek z żywnością dla 27 tys. więźniów. Została aresztowana przez gestapo w 1942 r. Przesłuchujący ją szef SS Hans Krüger, będąc przekonanym, że Lanckorońska zginie, wyjawił jej, że jest odpowiedzialny za rozstrzelanie 25 profesorów Uniwersytetu Lwowskiego. Niespodziewanie życie uratowała jej interwencja włoskiej rodziny królewskiej. Została przewieziona do obozu koncentracyjnego dla kobiet w Ravensbrück. Prowadziła tam z pamięci wykłady z historii sztuki dla tzw. królików, czyli kobiet poddawanych groźnym eksperymentom medycznym. Po wojnie aktywnie działała wśród Polonii we Włoszech. Była współzałożycielką Polskiego Instytutu Historycznego w Rzymie. W 1967 r. utworzyła Fundację Lanckorońskich z Brzezia, wspierającą polską naukę. W 1994 r., jako ostatnia z rodu sięgającego korzeniami XIV w., przekazała cenną kolekcję obrazów polskim muzeom. MAS
31 sierpnia
1980	Podpisanie porozumień sierpniowych W drugiej połowie sierpnia liczba zakładów pracy przynależących do Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego powiększała się z dnia na dzień - 20 VIII było ich 304, a tydzień później już 630. Uczelnie wyższe oraz opera i filharmonia w Gdańsku również przystąpiły do strajku. Rząd był zmuszony do poczynienia jakiś kroków, aby jak najszybciej zakończyć strajk. W tym celu negocjator wicepremier Tadeusz Pyka zaczął rozmowy z pojedynczymi komitetami strajkowymi, chcąc rozbić jedność MKS. Jego plany nie powiodły się, gdyż kierownictwo w Gdańsku wezwało wszystkich do przerwania negocjacji. Pyka musiał zakończyć swoją misję, a na jego miejsce przysłano do Gdańska innego zastępcę premiera - Mieczysława Jagielskiego (w Szczecinie był tymczasem minister Kazimierz Barcikowski). 24 VIII powołano przy MKS specjalną Komisję Ekspertów, w skład której weszli m.in. Bronisław Geremek, Tadeusz Mazowiecki, Jadwiga Staniszkis i Andrzej Wielowieyski. Następnego dnia wznowiono rozmowy na temat wolnych związków zawodowych. Równocześnie solidarnościowe strajki zaczęły wybuchać w Krakowie, Warszawie, Poznaniu, Łodzi, Rzeszowie i wielu innych miastach. W kolejnych dniach podobnie działo się w Wałbrzychu, Bielsko-Białej, Świdniku i Ursusie. 28 VIII Lech Wałęsa zaproponował, aby wyniki porozumień w Gdańsku objęły cały kraj - tego samego dnia władze nakazały pierwsze aresztowania. 30 VIII rząd zgodził się na podpisanie porozumień ze strajkującymi w Szczecinie. W Gdańsku przystano na razie na kilka z 21 postulatów, ale Wałęsa domagał się uwolnienia części z dopiero co aresztowanych opozycjonistów. W końcu wicepremier Jagielski, otrzymując wcześniej specjalne instrukcje od Komitetu Centralnego (który zebrał się na specjalnym plenum), zgodził się na realizację 21 postulatów. Uroczystego podpisania porozumień dokonali: Jagielski i Wałęsa na oczach milionów telewidzów w stoczniowej sali BHP. Tym samym strajk został zakończony i zaczęto przygotowania do utworzenia jednego ogólnopolskiego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność". Wniosek o rejestrację związku złożono do Sądu Wojewódzkiego w Warszawie w dniu 24 września. M. G-K. z dr Łukaszem Kamińskim rozmawia Klaudia Grabowska Jakie były przyczyny wszczęcia strajku? Dlaczego nie został on przerwany po przywróceniu do pracy Anny Walentynowicz? Pierwsze strajki rozpoczęły się już w lipcu i spowodowane były kolejnymi podwyżkami cen żywności. Dominowały postulaty płacowe. Stoczniowcy gdańscy zażądali nie tylko podwyżki o 2 tysiące złotych, lecz także przywrócenia do pracy zwolnionych za działanie w niezależnych związkach Anny Walentynowicz i Lecha Wałęsy oraz budowy pomnika ofiar Grudnia ‘70. 16 sierpnia stoczniowcom udało się uzyskać zgodę na te postulaty, strajk nawet na chwilę przerwano. Ostatecznie zwyciężyło jednak poczucie solidarności z zakładami, które wcześniej poparły stocznię. Powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy. Stworzono wspólną listę 21 postulatów i postanowiono walczyć o nie do końca. Głównym żądaniem stało się powołanie wolnych związków zawodowych. Dlaczego władza nie zdecydowała się użyć siły? W jaki sposób udało się osiągnąć porozumienie? Zadecydowała przede wszystkim wytrwałość strajkujących. Władza rozważała użycie siły, jednak skala strajków była zbyt duża. Kierownictwo partii zdawało sobie sprawę z tego, że aparat państwowy nie dysponuje odpowiednią siłą, aby móc przeciwstawić ją skutecznie tak wielkiej liczbie osób w różnych miejscach kraju. Ówczesny pierwszy sekretarz partii Edward Gierek 29 sierpnia na posiedzeniu Biura Politycznego powiedział: Sytuacja coraz bardziej niebezpieczna, strajki rozszerzają się, żądania eskalują. Przyznam się, że nie wiem, co można jeszcze robić poza tym, co robimy. Partia jest zdemobilizowana, nie wierzy, że opanujemy sytuację. [...] Co się tyczy wolnych związków zawodowych - coraz więcej ludzi za nimi się opowiada. Ja jestem przeciw. Ale jest określona sytuacja, grozi nam strajk generalny. Może trzeba wybierać mniejsze zło, a potem starać się z tego wybrnąć. Które z porozumień określa się mianem porozumień sierpniowych? Które z nich było najważniejsze? Porozumieniami sierpniowymi nazywamy trzy porozumienia - tak naprawdę sierpniowo-wrześniowe. Kolejno zostały zawarte: 30 sierpnia w Szczecinie, 31 w Gdańsku, a 3 września zatwierdzono porozumienie z komitetem strajkowym z Jastrzębia. Największą z nich wagę miało to podpisane w Gdańsku. Podpisano tam słynne 21 postulatów. Wraz z tym dokumentem można mówić o narodzinach "Solidarności". Jak dużo udało się osiągnąć i jaka była treść porozumień? Udało się osiągnąć wszystko. Strajkujący przeforsowali wszystkie punkty swoich żądań od podwyżek płac jako rekompensaty w związku ze wzrostem cen aż po pozwolenie na utworzenie niezależnych, samorządnych związków zawodowych. Generalnie 21 punktów porozumienia można podzielić na trzy grupy. Pierwsza dotyczyła wysokości płac i rozmaitych innych świadczeń, gwarantowała ich dostosowanie do zmian cen żywności. Druga miała wymiar socjalny - zapewniała obniżenie wieku emerytalnego, płatny urlop macierzyński, rewaloryzację rent i emerytur. Trzecia miała charakter ideowo-polityczny. Mówiła o przestrzeganiu konstytucji, zapewnieniu wolności słowa, przywróceniu pełni praw ludziom pokrzywdzonym po 1970 roku i innym represjonowanym za przekonania. Oczywiście większość z nich nigdy nie została wcielona w życie. A wszystkie zostały zniesione wraz z wprowadzeniem stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. Czy stanowiska wśród opozycjonistów były jednolite? Jak przebiegały główne linie podziału? Postawa opozycjonistów była jednoznaczna. Do strajkujących robotników przyłączały się ugrupowania opozycyjne wspierając ich w różnoraki sposób. Nie było między nimi większych sporów, choć niektórzy z nich nie wierzyli w to, że da się osiągnąć porozumienie. Dotyczyło to zwłaszcza kwestii utworzenia wolnych związków zawodowych. Niektórzy z doradców kierownictwa MKS radzili, aby zgodzić się na spełnienie pozostałych żądań, a zrezygnować z tego najważniejszego postulatu. Ostatecznie okazało się, że rację mieli robotnicy. Dr Łukasz Kamiński - historyk, pracownik Uniwersytetu Wrocławskiego, wicedyrektor centralnego Biura Edukacji Publicznej IPN
1980	Druga rocznica Porozumień Gdańskich: manifestacje uliczne w wielu miastach Polski Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 r., masowych aresztowaniach i złamaniu strajków struktury związkowe "Solidarności" znalazły się w kryzysie. Przełom nastąpił wiosną 1982 r. Przystąpiono do odbudowy organizacji, działającej teraz w konspiracji, a 22 kwietnia 1982 r. powstała Tymczasowa Komisja Koordynacyjna, której członkowie, mimo że się ukrywali, występowali pod własnymi nazwiskami. 12 kwietnia 1982 r. nadano pierwszą audycję Radia "Solidarność". Kluczową rolę w rozpowszechnianiu informacji na obszar całego kraju odgrywało Radio Wolna Europa i inne zagraniczne radiostacje nadające po polsku. Mimo wielu wpadek, intensywnie rozwijała się prasa podziemna. 1 i 3 maja 1982 r. oraz w tzw. "miesięcznice" wprowadzenia stanu wojennego organizowano manifestacje, brutalnie tłumione przez ZOMO, a 13 maja 1982 r. odbył się ogólnopolski strajk. Do decydującej konfrontacji miało dojść 31 sierpnia 1982 r., w drugą rocznicę podpisania Porozumień Gdańskich. Władza przystąpiła do największej od grudnia 1981 r. mobilizacji sił. Demonstracje odbyły się w 66 miastach, największe w Warszawie, Gdańsku, Wrocławiu i Nowej Hucie. Z pewnością wzięło w nich udział znacznie więcej osób niż 118 tys., jak to podało potem MSW. Manifestanci byli natychmiast atakowani przez formacje milicyjne, z reguły od razu z użyciem gazów łzawiących i armatek wodnych, co powodowało reakcję obronną: rzucanie kamieni, "koktajli Mołotowa", budowanie zapór i barykad, podpalanie pojazdów milicyjnych. W Lubinie uzbrojony pluton ZOMO zaczął strzelać do stojącego w odległości kilkudziesięciu metrów tłumu, zabito 3 osoby, 10 raniono. Broni palnej użyto także we Wrocławiu, Nowej Hucie i Gdańsku - zginęły 3 osoby, a w innych miastach kolejne 2. Było kilkuset rannych. Zatrzymano ok. 5,1 tys. osób, wiele internowano, setki wyrzucono z pracy.

Poprawiony: środa, 18 sierpnia 2010 10:01