Wodowanie ORP Błyskawica

Skąd się wzięła polska flota wojenna po I wojnie światowej?

Pojawienie się floty wojennej po I wojnie światowej było procesem naturalnym. Polska miała flotę wojenną w okresie I Rzeczypospolitej, więc odrodzenie państwa stało się automatycznie impulsem do odrodzenia się floty. Jej początek dał słynny dekret Naczelnika Państwa nr 155 z listopada 1918 roku. Jej podstawą były drobne okręty, torpedowce przejęte po likwidowanej pełnomorskiej flocie niemieckiej. Później powstawały plany budowy kolejnych jednostek. Flota tworzona była właściwie od zera, dopiero wraz z przejęciem skrawka wybrzeża przyszły marzenia o stworzeniu floty z prawdziwego zdarzenia.

Czy przyjęto konkretną strategię budowy floty? Czy były na to środki? W czasach I Rzeczypospolitej nie słynęliśmy z podbojów morskich, a flota tworzona była dopiero w XVII wieku na potrzeby zmagań ze Szwecją. Nie mieliśmy zatem wielkich tradycji morskich.

Flota siedemnastowieczna, a także wcześniejsza, kaperska, z czasów Kazimierza Jagiellończyka czy później Zygmunta Augusta, były powoływane do wykonania konkretnych zadań. Nigdy nie było planów strategicznych dotyczących marynarki wojennej. Pod tym względem II Rzeczpospolita jest bardzo podobna – nigdy nie powstał całościowy program rozwoju floty. Te, które powstawały, były zupełnie nierealne, na przykład budowy krążowników czy nawet większych okrętów na Bałtyku, i nigdy nie odzwierciedlały nie tylko możliwości finansowych państwa, ale także jego potrzeb. W praktyce plany rozbudowy floty dostosowywano do posiadanych zasobów. Nigdy nie rezerwowano środków na budowę okrętów, po prostu nieraz udawało się przepchnąć jakieś zamówienie, choćby na “Wichra", "Burzę", "Błyskawicę", "Grom" czy okręty podwodne. Dopiero później pojawiła się koncepcja współfinansowania projektów przez składki społeczne na specjalnie do tego celu powołany fundusz. Brak strategii sprawił jednak, że skład floty polskiej we wrześniu 1939 roku był tak przypadkowy.

Czy pieniądze, których przecież było tak niewiele, były wydawane rozsądnie?

To zawsze pozostaje w sferze ocen. W Wielkiej Brytanii w 1939 roku zaczęto budowę - ale nigdy jej nie ukończono - ścigaczy torpedowych, których miało być przeszło trzydzieści. Budowa dwóch pierwszych kosztowała jednak mniej niż 1/3 wydatków na konstrukcję "Błyskawicy" czy "Gromu". A właśnie ocena przydatności tak dużych jednostek w obronie Wybrzeża w 1939 roku jest kwestią sporną. Z jednej strony istniała bowiem potrzeba organizacji floty obronnej, z drugiej strony zamyślano stworzyć także flotę odstraszającą. Temu miały służyć duże jednostki, takie jak "Grom" i "Błyskawica". Niemieckie teorie, że były to krążowniki torpedowe, mile łechtały polską dumę narodową. Tworzyło to obraz potężnej floty dla skromnego jednak wybrzeża, któremu de facto bardziej przydałyby się stawiacze min czy też wspominane ścigacze torpedowe.

Co możemy powiedzieć o samym zamówieniu "Błyskawicy"?

Nie sposób tu pominąć bliźniaczego ORP "Grom". To przepiękne jednostki, jedne z piękniejszych okrętów tego okresu. Miały one pełnić rolę liderów floty - potężne okręty o wyporności ponad 2000 ton, znakomicie uzbrojone, bardzo drogie, daleko wykraczające poza potrzeby Morza Bałtyckiego, w momencie wejścia do służby na pewno największe na Bałtyku. O tym, że były to okręty dobre pod każdym względem, świadczy szlak bojowy "Błyskawicy", wielokrotnie przezbrajanej. Możność dostosowywania okrętu do różnych warunków to znakomita cecha tej jednostki. Jeszcze w 1944 roku była ona równorzędna z potężnymi niszczycielami brytyjskimi. Także jej długoletnia służba powojenna świadczy o tym, że ten okręt został znakomicie zaprojektowany i zbudowany. Jeśli chcieliśmy mieć jednostki z najwyższej półki, to "Błyskawica" i "Grom" właśnie takie były.

Czy Brytyjczycy zaprojektowali ten okręt, czy tylko go zbudowali? I dlaczego zwrócono się właśnie do nich?

Najpierw zwróciliśmy się do strony francuskiej, ale projekt przez nią przedstawiony nam nie odpowiadał. Okazało się też, że "Wicher" i "Burza", które były budowane wcześniej, bardzo szybko się starzały. Już przed wojną istniały projekty modernizacji tych jednostek, upodobnienia ich do dużo nowocześniejszych "Błyskawicy" i "Gromu". Stąd też w 1933 roku, kiedy ogłaszano przetarg na budowę dwóch dalszych niszczycieli, kierownictwo Marynarki Wojennej, otrzymawszy nieodpowiadającą zapotrzebowaniu ofertę francuską, postanowiło wystąpić z ofertą do stoczni White’a, która ostatecznie zaprojektowała dla nas te dwa okręty. Jest to od początku do końca projekt brytyjski, stworzony specjalnie dla strony polskiej, oparty na doświadczeniach brytyjskich, choć całkowicie oryginalny i nigdy niepowielony.

Jaki był stan floty polskiej u progu II wojny światowej?

Na polską flotę we wrześniu 1939 r. można spojrzeć z kilku stron. Trzy najbardziej wartościowe jednostki – "Błyskawica", "Grom" i "Burza" – odpłynęły do Wielkiej Brytanii w ramach operacji "Pekin" tuż przed wybuchem wojny. Do obrony wybrzeża pozostawiono jednostki, które uznano za konieczne. Kolejną sprawą były plany operacji minowej "Rurka", w której główną rolę miał odegrać stawiacz min "Gryf" – największa polska jednostka we wrześniu 1939 r. – oraz dywizjon minowców, a także operacja "Worek", czyli plan rozlokowania okrętów podwodnych de facto na wodach Zatoki Gdańskiej i w jej pobliżu. O ile plan minowy wydaje się zasadny i należy żałować, że nie został zrealizowany, o tyle plan działań okrętów podwodnych jest wyraźnie defensywny, a więc absolutnie nieodpowiadający klasie tych okrętów. W efekcie nie wykorzystano wszystkich możliwości, jakie te okręty dawały. Ostatnią sprawą, którą się często pomija, a która jest absolutnie zasadnicza, był brak możliwości zapewnienia okrętom swobody działania na polskim wybrzeżu. Podstawą byłoby uzyskanie panowania w powietrzu nad polskimi portami wojennymi, co przy braku lotnictwa było po prostu niemożliwe. Trwanie w portach musiało skończyć się tak, jak się skończyło, czyli wyłączeniem zasadniczych jednostek do 3 września. Pozostawały tylko jednostki minowe, które chroniły się w mniejszych portach.

We wrześniu 1939 r. przewaga niemiecka była ogromna, a dodatkowo brakowało chyba odwagi w prowadzeniu działań wojennych, zwłaszcza w odniesieniu do okrętów podwodnych, które były jednostkami nowoczesnymi i miały znakomicie wyszkolone załogi. Zasadniczym problemem jest zatem nieumiejętność wykorzystania polskiej floty wojennej, a plan odesłania okrętów, który budził tyle emocji, okazał się jak najbardziej zasadny: dzięki temu flota przetrwała i prowadziła później walkę do 1945 roku.

Dr Maciej Franz – historyk wojskowości, pracownik Instytutu Historii UAM, znawca dziejów wojen morskich XIX i XX wieku.

Prezydent Ignacy Mościcki mianował marszałka Józefa Piłsudskiego premierem.

Śmierć Ignacego Mościckiego

Ostatni prezydent II Rzeczypospolitej (pełnił urząd przez dwie kadencje od 1926 r.) przyszedł na świat 1 grudnia 1867 r. w szlacheckiej rodzinie o silnych tradycjach patriotycznych. Działalność polityczną rozpoczął już na studiach w Rydze, gdzie związał się Korporacją Akademicką Welecja oraz Socjalno-Rewolucyjną Partią Proletariat (tzw. II Proletariat). Zagrożony aresztowaniem udał się do Londynu, gdzie pracował i kontynuował studia. Tam też nawiązał kontakt z Józefem Piłsudskim, z którym reprezentował stronę polską na IV Kongresie II Międzynarodówki Socjalistycznej. Mościcki zajmował się nie tylko w polityką, ale także działalnością naukową.

Po wyjeździe z Londynu jako uzdolniony chemik podjął asystenturę na uniwersytecie w szwajcarskim Fryburgu, od początku lat dwudziestych pracował jako profesor Politechniki Lwowskiej, przez rok pełnił obowiązki rektora, następnie przeniósł się na Politechnikę Warszawską. Pracując nad zagadnieniami z zakresu elektrochemii usprawnił pozyskiwanie azotu, co przyczyniło się do rozwoju polskiego przemysłu chemicznego. Został wybrany na urząd Prezydenta RP 1 czerwca 1926 r., na drugą kadencję zaś 8 maja 1933. 17 września 1939 r., po napaści ZSRR na Polskę, przekroczył granicę i został internowany przez władze rumuńskie. 30 września złożył urząd, następnie udał się do Szwajcarii, gdzie przebywał aż do śmierci.

Polski minister spraw zagranicznych Adam Rapacki przedłożył Zgromadzeniu Ogólnemu ONZ plan utworzenia strefy bezatomowej w Europie Środkowej.

Laureatką Literackiej Nagrody Nobla została poetka Wisława Szymborska.

Polską poetkę uhonorowano za całokształt twórczości, a zwłaszcza “za poezję, która z ironiczną precyzją pozwala historycznemu i biologicznemu kontekstowi ukazać się we fragmentach ludzkiej rzeczywistości” — jak w uzasadnieniu przyznania nagrody stwierdzał Komitet Noblowski.

Choć jej nazwisko było wymieniane wśród kandydatów do nagrody, to decyzja Szwedzkiej Akademii Nauk była zaskoczeniem dla polskiej poetki. Do wykładu pt. Poeta i świat, który wygłosiła podczas uroczystości wręczenia nagrody, "zużyła" jeden z wierszy, nad którym w owym czasie pracowała.

Bitwa pod Kockiem

Tego dnia zakończyła się ostatnia bitwa kampanii wrześniowej. Samodzielna Grupa Operacyjna "Polesie" dowodzona przez gen. Franciszka Kleeberga stawiła w niej czoło niemieckim 13. i 29. Zmotoryzowanym Dywizjom Piechoty.

Powstał Państwowy Urząd Repatriacyjny (PUR), którego celem była organizacja przesiedlenia Polaków z ziem wschodnich, przejmowanych przez ZSRR.

Sejm uchwalił ustawę o związkach zawodowych, zgodnie z którą „Solidarność” została rozwiązana, a jej majątek przejęły władze.

Odbył się pierwszy festiwal “Warszawska Jesień”

Na fali politycznej odwilży października 1956 Związek Kompozytorów Polskich, z inicjatywy Tadeusza Bairda i Kazimierza Serockiego, powołał do życia festiwal muzyki współczesnej Warszawska Jesień. Celem festiwalu było zapoznanie polskiego odbiorcy ze światowym dorobkiem muzyki XX wieku i prezentacja nowych trendów we współczesnej muzyce polskiej i zagranicznej, do której w czasach stalinizmu w Polsce nie było dostępu. Słuchacze festiwalu mogli zapoznać się z dziełami takich twórców jak Anton Webern, Pierre Boulez czy Igor Strawiński.

Festiwal umożliwiał prezentację twórczości niezwiązanej z socrealizmem, któremu się przeciwstawiał. Możliwość swobodnej wypowiedzi artystycznej była rodzajem kontestacji politycznej.

Warszawska Jesień odbywa się corocznie do dzisiaj i jest w swej dziedzinie największą w Polsce prestiżową imprezą o międzynarodowej randze.

Powołanie Polskiego Komitetu Igrzysk Olimpijskich

Założony w Krakowie Komitet jest ogólnopolskim stowarzyszeniem związków i organizacji sportowych. Jego pierwszym prezesem został Stefan Lubomirski, a protektorat nad organizacją objął Józef Piłsudski. Od początku swej działalności polskie stowarzyszenie należało do Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego. Pierwszym zadaniem, jakie stanęło przed nowo powstałą organizacją, było zorganizowanie startu polskiej reprezentacji na Igrzyskach w Antwerpii w 1920 r. Nie udało się jednak go zrealizować z powodu wojny polsko-bolszewickiej. Polscy sportowcy na Olimpiadzie wystartowali dopiero cztery lata później, w Paryżu.

W 1948 r. organizacja przyjęła nową nazwę: Polski Komitet Olimpijski, która obowiązuje do dzisiaj. PKOl szerzy ideę olimpijską i upowszechnia sport, a także odpowiada za przygotowanie polskiej reprezentacji we wszystkich dyscyplinach do startu na Igrzyskach i utrzymuje kontakty z międzynarodowym ruchem olimpijskim.

Początkowo nazwana Armią Narodową, NOW była zbrojnym ramieniem Stronnictwa Narodowego. Jej powstanie wiązało się z opozycyjnym nastawieniem SN do Związku Walki Zbrojnej, mimo że NOW uznawała w pełni zwierzchnictwo władz emigracyjnych. Organizacja od momentu powstania doświadczała problemów kadrowych: wyznaczony na pierwszego komendanta gen. Marian Januszajtis-Żegota został aresztowany przez NKWD we Lwowie podczas prac nad tworzeniem ruchu oporu przeciw wojskom radzieckim, władzę nad NOW przekazano więc oficerom dużo niższego stopnia. Działania okupanta przeciwko działaczom SN w latach 1940-1941 znacznie osłabiły NOW. Część żołnierzy przeszła do Armii Krajowej, zaś w kręgach bliskich dowództwu pojawiły się głosy, aby całą organizację wcielić do struktur AK, co nastąpiło w latach 1942-1943. NOW zachowała odrębność organizacyjną w ramach AK. Część kadry NOW była niechętna kierownictwu ZWZ, uznając je za zbyt sanacyjne. Utworzyła ona wraz z ONR-owskim Związkiem Jaszczurczym Narodowe Siły Zbrojne, zwalczające partyzantkę sowiecką i polskich komunistów. Działalność NOW skupiała się na sabotażu, dywersji oraz rozpoznaniu struktur wroga. Zwalczano konfidentów oraz funkcjonariuszy władz okupacyjnych, gromadzono broń i środki finansowe na rzecz przyszłej działalności. Niektórzy działacze NOW wraz z Frontem Odrodzenia Polski, założonym przez Zofię Kossak-Szczucką, niezależnie od swoich nacjonalistycznych poglądów organizowali pomoc dla Żydów.

Weszła w życie obowiązująca Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.

Powołany został rząd Jerzego Buzka (koalicja AWS i UW).

Ksiądz Jerzy Popiełuszko, od 1978 roku duszpasterz środowisk medycznych w Warszawie, w stanie wojennym zaangażowany w duszpasterstwo ludzi pracy, został uprowadzony i bestialsko zamordowany przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa.

Władysław Gomułka został wybrany I sekretarzem KC PZRR.

Październik 1956 r. zwykło określać się mianem “odwilży gomułkowskiej”, dzięki nowym władzom partyjnym doszło do szeregu znaczących zmian, związanych głównie z destalinizacją i próbami ograniczenia wpływów radzieckich na PRL. Jeszcze w październiku zwolniono internowanego kardynała Stefana Wyszyńskiego, wkrótce zaś poszerzono uprawnienia Kościoła katolickiego. Na mocy amnestii odzyskało wolność kilkadziesiąt tysięcy więźniów, rozpoczęto również procesy przeciw działaczom stalinowskiego aparatu represji. Dzięki październikowym reformom przywrócono margines swobód społecznych w sferze kultury i nauki oraz zmniejszono wpływy radzieckie na ludowe Wojsko Polskie. Z czasem sam Gomułka wycofał się z ustępstw październikowych, co zakończyło się wydarzeniami z roku 1968.

Śmierć w obławie SB i MO Józefa Franczaka – ostatniego żołnierza podziemia.

21 października 1963 w obławie Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa zginął we wsi Stary Majdan na Lubelszczyźnie ostatni żołnierz podziemia antykomunistycznego Józef Franczak ps. "Laluś", "Lalek". Absolwent szkoły żandarmerii w Grudziądzu, w 1940 roku wstąpił do Związku Walki Zbrojnej, następnie służył w Armii Krajowej. W 1944 roku został siłą wcielony do 2. Armii Wojska Polskiego.

W 1945 zdezerterował i rozpoczął działalność w podziemiu niepodległościowym, w wyniku czego zaczął być poszukiwany przez Urząd Bezpieczeństwa. Został aresztowany w 1946 roku podczas wielkiej obławy UB. Udało mu się uciec, ponieważ pilnujący więźniów ubecy byli jeszcze pod silnym wpływem alkoholu, który pili poprzedniego wieczora. "Lalek" podczas blisko 20 lat działania w konspiracji wsławił się wieloma akcjami przeciwko władzy ludowej, takimi jak egzekucje konfidentów aparatu bezpieczeństwa, samych ubeków czy aktywistów PPR.

W 1953 roku brał udział w nieudanym napadzie na kasę Gminnej Spółdzielni. Przez kolejne 10 lat pozostawał w ukryciu. Nie skorzystał z ogłoszonej w 1956 roku amnestii. Osaczony, zmarł w wyniku śmiertelnego postrzału.

Urodzonej w 1865 roku Oldze Boznańskiej pierwszych lekcji rysunku udzielała matka — Eugenia Mondrian. Potem artystka kształciła się między innymi na Wyższych Kursach dla Kobiet im. A. Baranieckiego. W latach 1886-1889 studiowała w Akademii Sztuk Pięknych w Monachium, tam też założyła swoją pierwszą pracownię. W 1898 na stałe osiadła w Paryżu.

Na ukształtowanie postawy artystycznej Boznańskiej duży wpływ miała sztuka angielskiego malarza Jamesa McNeill Whistlera. Wzorowała się także na manierze malarskiej Édouarda Maneta i Wilhelma Leibla. Główną częścią jej twórczości są portrety, utrzymane w intymnej, nastrojowej atmosferze. Artystka skupiała się w nich na psychice swoich modeli, próbowała oddać ich cechy charakterologiczne. Dążenia te widać przede wszystkim w znakomitych portretach dziecięcych, jak: Srebrzysta dziewczynka z 1890, Słonecznik z 1891, Dziewczynka z chryzantemami z 1894 czy Portret dwojga dzieci na schodach z 1898 r.

Dużo uwagi poświęcała również martwym naturom, które budowała poprzez szybkie pociągnięcia pędzla i przy użyciu rozedrganych plam barwnych. W efekcie powstały obrazy sytuujące się w ramach impresjonizmu, wśród których warto wymienić m.in. Róże z 1896, Anemony z 1901 czy Martwą naturę namalowaną po 1920 r.

Boznańska prezentowała swoje prace na licznych wystawach, zarówno w kraju, jak i za granicą. Została wielokrotnie uhonorowana nagrodami, m.in. francuską Legią Honorową w 1912 i orderem Polonia Restituta w 1938 r.

Prezydent Warszawy Stefan Starzyński został aresztowany przez Niemców (zginał w obozie koncentracyjnym w Dachau w 1943 r.).

Kiedy w 1934 r. Stefan Starzyński został mianowany komisarycznym prezydentem Warszawy, w stolicy przyjmowano go raczej niechętnie, choć miał w swoim dorobku doświadczenie w służbie publicznej jako wiceminister i poseł na sejm, a wcześniej udział w Legionach i Polskiej Organizacji Wojskowej w czasie I wojny światowej.

W Warszawie odsłonięto pomnik Fryderyka Chopina, autorstwa Wacława Szymanowskiego.