Utworzenie getta żydowskiego w Krakowie

Tego dnia ukazało się zarządzenie gubernatora dystryktu krakowskiego Otto Wächtera, nakazujące utworzenie w Krakowie "żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej". Decyzję tę poprzedziły przepisy generalnego gubernatora Hansa Franka, upoważniające szefów poszczególnych dystryktów do decydowania w kwestii migracji ludności na ich terenie. Podobnie jak w innych miastach, również w Krakowie utworzenie getta miało służyć odizolowaniu Żydów, utrudnieniu im kontaktów ze społeczeństwem polskim oraz uniemożliwieniu wszelkiego oporu. Żydzi krakowscy mieli przenieść się do getta do 20 marca. Przebywanie poza wyznaczonym obszarem karane było śmiercią. Niebędący Żydami mieszkańcy przyszłych terenów getta mieli przenieść się do innych dzielnic Krakowa.

Getto zorganizowano na terenach dzielnicy Podgórze, prowadziły do niego cztery bramy. Na bramie głównej umieszczono gwiazdę Dawida oraz napis "Żydowska dzielnica mieszkaniowa" w języku niemieckim i jidysz. Wszystkie sprawy mieszkaniowe w getcie załatwiane były przez komisję mieszkaniową, kierowaną przez dr. Emila Wasseraufa. Na terenie getta było zaledwie 320 domów do zamieszkania, a mieszkańców - ok. 15 tys. Złe warunki mieszkaniowe i niedożywienie były przyczynami szerzenia się chorób zakaźnych, które dziesiątkowały ludność.

Realizując decyzję władz niemieckich o likwidacji gett w Generalnym Gubernatorstwie, hitlerowcy zlikwidowali getto krakowskie 13-14 marca 1943 r. Żydzi zdolni do pracy zostali skierowani do obozu w Płaszowie, zaś pozostałych wymordowano w getcie lub umieszczono w obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau.

W Polsce podjęto spektakularne kroki dla uczczenia pamięci zmarłego 5 marca Józefa Stalina. Uchwała Rady Państwa i rządu, Katowice przemianowano na Stalinogród, budowanemu w Warszawie na wzór radziecki Pałacowi Kultury i Nauki nadano imię Stalina, a przed placem postanowiono umieścić jego pomnik (postanowienie to nie zostało zrealizowane).

Zmiana nazwy Katowic na Stalinogród na znak żałoby po śmierci Stalina

Dwa dni po śmierci Józefa Stalina Rada Państwa i Rada Ministrów postanowiły uczcić zmarłego przywódcę Związku Radzieckiego i przemianować Katowice na Stalinogród, a województwo katowickie na stalinogrodzkie. Przyczyny wyboru akurat tego miasta nie są znane. Wydaje się, że w dużej mierze zadecydował jego przemysłowy charakter. Zmiana nazwy była wyrazem niemal religijnego kultu, jakim otaczano "Wielkiego Wodza" i "Nauczyciela mas pracujących". Katowice nie były zresztą jedynym miastem, które zostało przemianowane dla uczczenia przywódcy ZSRR. W maju 1953 r. niemieckie Eisenhüttenstadt przemianowano na Stalinstadt.

Śmierć Stalina była początkiem ogromnych zmian w całym bloku wschodnim. Mijały czasy bezwzględnego terroru, który w Polsce stosowano wobec żołnierzy AK, członków antykomunistycznego podziemia oraz wszystkich ludzi, którzy mieli inną wizję kraju od wówczas obowiązującej. Rozliczenie ze stalinowską przeszłością zapoczątkował wygłoszony przez Nikitę Chruszczowa na XX Zjeździe KPZR referat O kulcie jednostki i jego następstwach, w którym Stalin został oskarżony o "wypaczenia" komunizmu. Zmiana sytuacji politycznej spowodowała przywrócenie śląskiemu miastu jego pierwotnej nazwy 21 października 1956 r.

Na dziedzińcu UW odbył się wiec, w którym wzięło udział kilka tysięcy studentów. Studentka socjologii, Irena Lasota odczytała wstępnie tekst rezulucji żądającej przywrócenia w poczet studentów usuniętych z uczelni osób i zaprzestania represji. Na teren UW weszła milicja, Oddziały Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej (ORMO) i "aktyw robotniczy", który przywieziono z Ursusa w wycieczkowych autokarach. Wiec został brutalnie rozpędzony, a wielu uczestników pobitych i aresztowanych. W więzieniu ponownie znaleźli się Jacek Kuroń i Karol Modzelewski.

Demonstracja, w której udział wzięło ok. 1200 osób, rozpoczęła się o godzinie 12.00. Po odczytaniu rezolucji, w których studenci przedstawili swoje postulaty, odbyło się spotkanie z prorektorem Uniwersytetu Warszawskiego Zygmuntem Rybickim. W skład delegacji studenckiej wchodzili: Ryszard Bugaj, Marcin Król, Michał Osóbka-Morawski, Barbara Toruńczyk, Irena Lasota oraz Jadwiga Staniszkis.

Postulaty studentów miały związek z nakazem zawieszenia przez Teatr Narodowy wystawiania Dziadów w reżyserii Kazimierza Dejmka. Po ostatnim przedstawieniu, które odbyło się 30 stycznia 1968 r., studenci skandując hasła "Niepodległość bez cenzury" i "Chcemy kultury bez cenzury" przeszli pod pomnik Mickiewicza.

W rezolucjach studenci sprzeciwiali się naruszaniu konstytucji PRL i zawieszeniu Dziadów. Domagano się również unieważnienia decyzji o relegowaniu z UW Adama Michnika i Henryka Szlajfera oraz umorzenia postępowania dyscyplinarnego przeciwko innym studentom, którzy uczestniczyli w manifestacji przeciwko zdjęciu z afisza Dziadów.

Drugą rezolucję odczytali Wiktor Górecki i Mirosław Sawicki. Popierano w niej postulaty Nadzwyczajnego Walnego Zebrania Oddziału Warszawskiego Związku Literatów Polskich.

O 14.45 przez główną bramę UW wmaszerowały umundurowane oddziały milicyjne, zaś od ulicy Oboźnej cywile z pałkami. Manifestacja na Uniwersytecie Warszawskich została brutalnie rozpędzona, ale w ciągu kolejnych dni, pomimo represji władz, następowały kolejne wystąpienia w innych ośrodkach akademickich.

Władze PRL wystąpienia studenckie uznały oficjalnie za skutek syjonistycznej działalności agenturalnej, a wydarzenia marcowe stały się pretekstem do podjęcia działań antyinteligenckich i antysemickich.

Z prof. Dariuszem Stolą rozmawia Michał Starczewski

Oczywiście nie, bo antyżydowska nagonka była tylko jednym z nurtów Marca. Najważniejszy był bunt młodzieży. Objął on nie tylko studentów we wszystkich ośrodkach akademickich, ale także młodzież w niektórych miastach, w których nie było uczelni. Rozmiary protestu - mierzone liczbą ludzi zaangażowanych w różne jego formy, skalą przemocy, którą władze odpowiedziały na bunt, mobilizacją milicji, ZOMO, SB, ORMO, aktywu partyjnego itd. - były naprawdę znaczne. Protesty młodzieży wywoływały też ryzyko rozlania się buntu na inne grupy społeczne, a tego władze bardzo się obawiały. Kampania antyżydowska, zwana wówczas antysyjonistyczną, nie była zatem najważniejsza, ale - najgłośniejsza. Powiedziałbym nawet, że propagandowy zgiełk, wściekła nagonka słowna na Żydów, były swego rodzaju zasłoną dymną. W prasie i na wiecach atakowano syjonistów, a na ulicach bito pałkami studentów nie pytając o pochodzenie. Choć SB ze szczególnym zamiłowaniem wyszukiwała wśród nich "syjonistów", to olbrzymia większość pobitych, aresztowanych itd. - nie była Żydami.

Komuniści od początków istnienia, jeszcze przed rewolucją bolszewicką, byli przeciwnikami wszelkiego nacjonalizmu, w tym też nacjonalizmu żydowskiego, ponieważ niejako odwodził on masy od proletariackiej solidarności i walki klasowej. Syjonizm to najważniejszy z nurtów żydowskiego ruchu narodowego. Komuniści, także żydowscy, zwalczali więc syjonistów, podobnie jak polscy komuniści - endeków. Komuniści żydowscy, ideologicznie przeciwni nacjonalizmowi, mieli w syjonistach również konkurentów w walce o wpływy wśród proletariatu żydowskiego. Później, już za rządów Stalina, w partyjnej nowomowie sowieckiej, słowo "syjonista" stało się substytutem słowa "Żyd". Słowo to pozwalało atakować Żydów z zachowaniem pozorów marksistowsko-leninowskiej poprawności. To nie jest zresztą odosobniony przypadek: bardzo wiele terminów znaczyło wówczas coś innego niż w zwykłym języku, na przykład "faszystą" mógł być nazwany praktycznie każdy, także socjalista, a "demokracja" oznaczała dyktaturę. Słowo "syjonista" stało się więc pewnego rodzaju etykietą, dzięki której marksista-leninista mógł atakować ludzi rzekomo za ich nacjonalizm, a faktycznie za pochodzenie etniczne czy rasowe.

O syjonizm oskarżano przede wszystkim polskich Żydów i Polaków żydowskiego pochodzenia, ale "syjonistą" mógł zostać każdy. Osoba, którą nim mianowano, stawała się nim bez względu na jej opinię w sprawie państwa Izrael, bez względu na to, czy była Żydem z pochodzenia, nawet w rozumieniu nazistowskich ustaw norymberskich. Było tak zwłaszcza, kiedy kampania "weszła w lud", to znaczy kiedy na niższych szczeblach zaczęto jej używać do różnych osobistych porachunków. Znalazłem w dokumentach informacje o swobodnym przyklejaniu łatki "syjonisty", co było łatwą i skuteczną metodą zaszkodzenia komuś, bo trudno było udowodnić, że się nie jest syjonistą. Jak mówią Rosjanie: udowodnij, że nie jesteś wielbłądem. Dowodem na zakażenie syjonizmem był na przykład nie dość entuzjastyczny stosunek do kampanii, że taki to a taki towarzysz żydowskiego pochodzenia, zamiast pochwalić antysemitów - milczał. Bywało nawet, że ktoś jechał po świadectwo chrztu, bo chciano wyrzucić go z partii jako "syjonistę", a on trafnie rozumiejąc, co to znaczy, pokazywał świadectwo chrztu. Pamiętajmy, że dzieje się to w leninowskiej, ateistycznej partii!

Ten wyimaginowany syjonista w obrazie tworzonym przez propagandę miał różne cechy, często wzajemnie się wykluczające. Ich wspólnym mianownikiem było, że jest ohydny i straszny. Łączy go to z innymi obiektami kampanii nienawiści w krajach komunistycznych. Począwszy od Związku Radzieckiego w latach trzydziestych, przez bardzo wiele kampanii w Polsce i innych krajach Bloku w latach pięćdziesiątych, wizerunek wroga miał nieodmiennie budzić gniew, potępienie i wstręt. Częstotliwość i intensywność takich kampanii znacznie zmalała po śmierci Stalina, ale co jakiś czas partia wyciągała z lamusa sprawdzone wzory nienawistnej mobilizacji mas. Zaledwie dwa lata przed Marcem, w 1966 roku, przeprowadzono w Polsce zmasowany atak propagandowy na biskupów rzymskokatolickich, czyli grupę dosyć odległą od syjonistów, metody ataku były jednak podobne. Propaganda przedstawiała wroga jako kogoś niebezpiecznego, odrażającego, przebiegłego, często zamaskowanego. W 1968 tworzyła z tego Żyda-"syjonisty" jakby Chimerę. W mitologii greckiej jest to potwór-mutant, który ma głowę kobiety, ciało lwa, ogon węża itd. Podobnie syjonista w propagandzie 1968 roku jest zlepkiem: mógł być zarazem kosmopolitą i nacjonalistą albo trockistą i agentem amerykańskiego imperializmu. W realnym świecie jest to nieprawdopodobne, takie cechy się wzajemnie wykluczają, ale w obrazie propagandowym te sprzeczności nie rażą - co więcej, potęgują wrażenie, że taki wróg jest szczególnie niebezpieczny i ohydny.

Słowo "prowokacja" było często używane w opisach Marca, a nawet nadużywane, bo tezy o prowokacji opierały się domysłach i spekulacjach - żadnych twardych dowodów nie mamy. Wszelkie tak zwane teorie spiskowe mają bardzo wątpliwe podstawy. Bunt studencki nie został sprowokowany, bo też jak można sprowokować tysiące ludzi w różnych miastach? Władza chciała buntowi zapobiec, ale nie zdołała. Natomiast ewidentnie przedmiotem manipulacji było uczynienie z "syjonisty" rzekomego inspiratora tego buntu, ukrytego za nim manipulatora. Samo hasło "syjoniści" pojawia się dopiero kilka dni po rozpoczęciu zamieszek. Najpierw były dwa dni niepewności, kiedy aparat propagandowy jeszcze nie wie, jak zareagować, publikuje krótkie wzmianki w gazetach - kłamliwe, ale o "syjonistach" nic tam nie ma. Dopiero potem zapadają decyzje, żeby "syjonistów" połączyć z buntem i w ten sposób skompromitować przywódców studenckich i cele ruchu studenckiego. Głównym celem sięgnięcia po hasła antyżydowskie było oddzielenie buntu od robotników, wyobcowanie jego przywódców jako rozwydrzonych synalków żydowskich komunistów, których ojcowie-staliniści próbują wrócić do władzy. Władze bardzo obawiały się buntu robotniczego i w potrzebie sięgnęły po hasła, które kojarzymy raczej ze skrajną prawicą.

To było najważniejsze ministerstwo w PRL. Rola MSW w uczynieniu z Żydów zastępczego obiektu ataku propagandowego była kluczowa, co teraz już wiemy bardzo dobrze, mając dostęp do dokumentów tego ministerstwa. To właśnie w raportach MSW od początku zamieszek studenckich eksponowani byli studenci pochodzenia żydowskiego, nawet ci, którzy nie brali w nich żadnego udziału. Raporty SB celowo wyliczały nazwiska wyglądające na żydowskie - albo też znane, zwłaszcza młodych ludzi, którzy byli dziećmi wyższych działaczy partii. Chodziło o pokazanie, że to odsunięci na boczny tor dawni stalinowcy próbują wykorzystać bunt do swoich celów. Stąd figura "bankruta politycznego", która pojawia się w prasie obok "syjonisty".

Oczywiście tak, i to całkiem skuteczną. Pewna frakcja - czy grupa, bo trudno ocenić, w jakim stopniu działała ona w sposób skoordynowany - na pewno w Marcu przegrała. W składzie Biura Politycznego nastąpiły znaczące zmiany. Odszedł Edward Ochab, który był drugą co do znaczenia, po Gomułce, postacią w PZPR. Przypomnę, że był on przez pewien czas pierwszym sekretarzem, przed powrotem Gomułki w 1956 roku. Od pewnego czasu coraz ostrzej krytykował Gomułkę, a w czerwcu 1967 roku jawnie mu się przeciwstawił. Sądzę, że Gomułka bunt studencki i to, co mu podsunęło MSW - w postaci rzekomego żydowskiego spisku stojącego za tym buntem - wykorzystał do usunięcia z kierownictwa PZPR swoich oponentów i skonsolidowania go na własnych warunkach. I to mu się udało. Tak to wyglądało na najwyższym szczeblu. Do tego trzeba dodać na poziomach pośrednich i lokalnych różne drobne rozgrywki, w których wykorzystywano kampanię antysyjonistyczną w bardzo przyziemnych celach różnych klik, "układów" i osób. Relacje o Marcu przedstawiają sporo różnych mętnych postaci, które dzięki nagonce mogły utrącić konkurenta do stanowiska, załatwić stare porachunki itp.

Trzeba by pytać o przypadki poszczególnych osób: w jakim stopniu ktoś cynicznie używał "antysyjonistycznego" języka, wiedząc, że to jest bujda zupełna albo w znacznej części, a w jakim stopniu antyżydowskie uprzedzenia i resentymenty wypaczały jego widzenie i wierzył szczerze, że ci Żydzi mają swoje spiski, chcą rządzić światem i trzeba wreszcie zrobić z nimi porządek. Tego się nie da rozdzielić. Na pewno ludzie na szczytach władzy, mający więcej informacji niż zwykły czytelnik gazet, robili to z dużą dozą cynizmu. W tak zwanych masach uprzedzenia antyżydowskie ewidentnie były rozpowszechnione, ziarna kampanii padały na podatny grunt, na przykład mitu "żydokomuny". Kampania antyżydowska nie byłaby tak skuteczna w mobilizacji mas, gdyby na taki grunt nie trafiła.

Z drugiej strony nie było tak, że ktoś rzucił w mediach hasło: "winni są syjoniści" i gniewny tłum ruszył do pogromu. Władze zmobilizowały gigantyczny aparat propagandowy, niemal wszystkie gazety, radio, telewizja były na usługach partii i pluły tym jadem, a komitety PZPR organizowały dziesiątki tysięcy zebrań, gdzie tłumaczono ludziom, jaki ten syjonizm jest straszny. To była jawna recydywa stalinizmu: cała ta nagonka w prasie, radiu, telewizji, zebrania, masówki - to było powtórzenie standardowych zachowań z kampanii nienawiści okresu stalinowskiego. Tak wyglądały kampanie przeciwko kułakom, akowcom, PSL-owi, klerowi itd. To był szok dla wielu ludzi, bo już od lat czegoś podobnego nie widzieli. Kampania przeciwko biskupom była jadowita, ale miała trochę inny charakter - miała wbić klin między biskupów a masy wiernych, podkopać zaufanie do nich. Gdy obiektem nagonki byli Żydzi, stalinowskie metody rozpalania nienawiści napotykały mniejszy opór.

Prof. Dariusz Stola - pracownik Instytutu Studiów Politycznych PAN, profesor Collegium Civitas i członek Ośrodka Badań nad Migracjami UW; autor m.in.: Nadzieja i zagłada. Ignacy Schwarzbart - żydowski przedstawiciel w Radzie Narodowej RP (1940-1945) (1995); Kampania antysyjonistyczna w Polsce 1967-1968 (2000); współredaktor: z Marcinem Zarembą - PRL: trwanie i zmiana (2003); z Claire Wallace - Patterns of Migration in Central Europe (2001).

Sejm II Rzeczypospolitej uchwalił reformę szkolnictwa, opracowaną przez ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego Janusza Jędrzejewicza. Jej zasady obowiązywały do 1948 r. Uchwalona była po zamachu majowym przez piłsudczyków, dzieląc nie tylko w nowy sposób całe szkolnictwo, lecz także wprowadzając nowy program nauczania. Jednym z głównych celów oświaty miało być propagowanie ideologii państwowej. Reforma wprowadzała obowiązek kształcenia do 18 roku życia. Szkoła elementarna (powszechna) dzieliła się na trzy stopnie: cztery lata + dwa lata + jeden rok. Ostatnia klasa przeznaczona była dla uczniów, którzy nie mieli zamiaru kontynuować nauki. Po ukończeniu sześciu lat szkoły podstawowej można było podejść do egzaminu i ubiegać się o przyjęcie do sześcioletniej szkoły średniej, podzielonej na czteroletnie gimnazjum i dwuletnie liceum ogólnokształcące. Ukończenie gimnazjum dawało tzw. małą maturę i pozwalało na dalsze kształcenie w liceum zawodowym lub liceum ogólnokształcącym z wyborem jednej ze specjalizacji - klasycznej (z łaciną i greką), humanistycznej (tylko z łaciną), matematyczno-przyrodniczej. Po ukończeniu liceum uczniowie zdawali tzw. dużą maturę, która dawała możliwość podjęcia studiów wyższych. Oprócz liceum ogólnokształcącego uczniowie mogli po małej maturze kształcić się w liceum zawodowym lub w trzyletnim liceum dla nauczycieli.

Nowy system był bardzo nowoczesny w porównaniu z ówczesnymi europejskimi rozwiązaniami. Poszerzono przedmioty matematyczne i przyrodnicze, ograniczono przedmioty klasyczne. Podniesiono poziom szkolenia kadry pedagogicznej. Zreformowane szkolnictwo było jednak systemem niedrożnym. Uprawnienia do studiowania mieli tylko absolwenci liceów ogólnokształcących. Poza tym wysokie wymaganie egzaminacyjne w szkolnictwie wyższego szczebla zamykały drogę edukacyjną dla dzieci z biednych rodzin, uczących się w ciężkich warunkach. Bardzo częstym zjawiskiem na wsiach było realizowanie przez szkołę elementarną programu tylko czterech klas, co nie dawało uprawnień do nauki w nowym gimnazjum.

W Bibliotece im. Harry'ego Trumana w Independence w Stanach Zjednoczonych, ministrowie spraw zagranicznych Polski, Czech i Węgier złożyli na ręce amerykańskiej sekretarz stanu, Madelaine Albright dokumenty akcesyjne, w wyniku czego reprezentowane przez nich państwa stały się formalnie członkami NATO.

Polska po przełomie 1989 roku odzyskała po 50 latach faktyczną niepodległość. Jednak pod względem wojskowym sytuacja przedstawiała się niewesoło. Na terenie Rzeczypospolitej stacjonowały poważne siły radzieckie, z siedzibą dowodzenia Północnej Grupy Wojsk w Legnicy. Polska cały czas była częścią Układu Warszawskiego i w związku z tym radzieccy wojskowi mieli pełen wgląd we wszelkie informacje dotyczące naszych własnych sił.

Początkowo ZSRR mocno się ociągał z wycofywaniem wojsk ze swoich krajów satelickich. Jednak zjednoczenie Niemiec w 1990 roku (RFN było członkiem NATO) oznaczało, że radzieckie wojska muszą się stamtąd wycofać - przez terytorium polskie. Tą okazję polscy politycy wykorzystali do nacisku na Sowietów - nie chcieli przepuszczać rosyjskich żołnierzy bez wynegocjowania konkretnej daty wycofania Armii Czerwonej z Rzeczypospolitej. Ostatnie oddziały (już rosyjskie, gdyż ZSRR się rozpadł) wyjechały dopiero w 1993 roku.

Już w następnym roku Polska przystąpiła do programu Partnerstwo dla pokoju. Na tej zasadzie nasi żołnierze w ramach sił IFOR brali udział w misji pokojowej NATO w Bośni. W czerwcu 1997 r. Polska została oficjalnie zaproszona do Sojuszu Północnoatlantyckiego, wraz z Czechami i Węgrami. W następnym roku kolejne rządy państw NATO ratyfikowały protokoły akcesyjne, określające dokładnie zasady, na których nowe państwa miały się stać członkami Sojuszu. Wreszcie 12 marca 1999 r. Bronisław Geremek (ówczesny szef MSZ) przekazał na ręce Sekretarz Stanu USA Madeleine Albright akt przystąpienia Polski do Traktatu Północnoatlantyckiego. Od tej chwili Polska stała się formalnie i praktycznie krajem członkowskim NATO. Już w 12 dni po tym wydarzeniu Rzeczpospolita wzięła udział w pierwszej wojnie w ramach NATO - interwencji w Kosowie.

Manifestacje studenckie w Krakowie

Manifestacja środowiska akademickiego w Krakowie rozpoczęła się od zgromadzenia studentów przed domem akademickim "Żaczek" ok. godz. 12.00. Na miejscu były również obecne władze uczelniane z rektorem prof. Mieczysławem Klimaszewskim, które próbowały zażegnać konflikt. Manifestację spacyfikowała milicja tak samo brutalnie, jak pięć dni wcześniej wiec studentów w Warszawie. Funkcjonariusze milicji zaczęli atakować studentów po ich wyjściu z akademika w kierunku Rynku Głównego. Milicja atakowała i biła pałkami również przypadkowych przechodniów, zaś gmach UJ ostrzeliwała granatami z gazem łzawiącym. Grupa milicji i członków ORMO weszła do gmachu Collegium Novum UJ i wyprowadziła pięciu najbardziej aktywnych uczestników wiecu. Ok. godz. 13.00 demonstranci rozproszyli się na mniejsze grupy. Niektóre z nich zawróciły do akademika "Żaczek". Tam na wiecu, na którym zgromadziło się ok. tysiąca osób, wyłoniono Komitet Międzyuczelniany składający się z 25 osób. Komitet ten o godz. 18 spotkał się z rektorem UJ, któremu przedstawił tekst rezolucji.

Uchwalona przez studentów krakowskich rezolucja miała bardzo umiarkowany charakter. Zwrócono w niej uwagę na problemy socjalne studentów, konflikty między pracownikami naukowymi a studentami, złą politykę informacyjną władz i uczelni. Nie było natomiast postulatów ograniczenia cenzury czy przywrócenia autonomii szkół wyższych, a jedynie żądano zwolnienia aresztowanych studentów i ukarania osób odpowiedzialnych za akcje skierowane przeciwko studentom warszawskich i krakowskich uczelni. W uchwale Komitet deklarował przywiązanie do ustroju komunistycznego. Komitetowi Międzyuczelnianemu nie udało się stworzyć ośrodka reprezentującego środowisko studenckie. Po kilku dniach zakończył działalność.

Uznanie wschodniej granicy Polski przez Radę Ambasadorów Ententy.

Decyzją Rady Ambasadorów w Paryżu Polska - pięć lat po odzyskaniu niepodległości - ostatecznie uzyskała potwierdzenie wschodniej granicy z Litwą oraz Rosją Radziecką. Akt prawny został wydany na podstawie artykułu 37 Traktatu wersalskiego, stanowiącego, iż nieokreślone w traktacie granice Polski zostaną później oznaczone przez wielkie mocarstwa. Za wschodnią granicę uznane zostały linia określona przez Traktat ryski z 18 marca 1921 r. oraz linia demarkacyjna wyznaczona na Wileńszczyźnie. W imieniu rządu polskiego decyzję podpisali ambasador Polski w Paryżu Maurycy Zamoyski i minister spraw zagranicznych Aleksander Skrzyński.

Decyzja ta była znacznie korzystniejsza niż wcześniejsze postanowienia wielkich mocarstw z 8 grudnia 1919 r., kiedy to tymczasowa granica wschodnia Polski pokrywała się jedynie z granicami b. Królestwa Polskiego bez Augustowa i Suwałk.

Postanowienie Rady Ambasadorów z 15 marca odpowiadało aspiracjom polskim, ponieważ pozostawiało przy Polsce obszary przez nią wywalczone, a granice wschodnie otrzymały sankcję międzynarodową. Decyzja w sprawie granic wschodnich była ostatnim aktem w procesie kształtowania się polskiej państwowości po I wojnie światowej.

Odzyskanie przez Polskę niepodległości po 123 latach stworzyło konieczność określenia ustroju odrodzonego państwa. W tym celu 10 lutego 1919 r. zebrał się Sejm Ustawodawczy. Do czasu uchwalenia właściwej ustawy zasadniczej zasady funkcjonowania państwa miała określać Mała Konstytucja. Złożono liczne projekty ustawy zasadniczej. Ostateczny kształt konstytucji był wypadkową projektu Komisji Konstytucyjnej i postulatów zgłoszonych w toku długiej debaty parlamentarnej. Zasadnicze punkty sporu dotyczyły sposobu wyboru głowy państwa oraz liczby izb przyszłego parlamentu. Lewica opowiadała się za jednoizbowym sejmem i wyborem prezydenta przez ogół obywateli, zaś prawica domagała się parlamentu dwuizbowego, który wybierałby głowę państwa. Ostatecznie zwyciężyła druga wersja.

Konstytucję uchwalono 17 marca 1921 r. Po jej przyjęciu posłowie wraz z Naczelnikiem Państwa Józefem Piłsudskim udali się na mszę do katedry św. Jana. Mieszkańcy Warszawy wyszli tego dnia tłumnie na ulice. Wedle uchwalonej ustawy zasadniczej, Polska była republiką z przewagą władzy ustawodawczej nad wykonawczą. Jak się wkrótce okazało, rozwiązanie to spowodowało spore problemy. W bardzo podzielonym Sejmie trudno było stworzyć trwałą większość parlamentarną. Pierwszy Sejm wybrany według nowych zasad zebrał się 28 listopada 1922 r.

BW

Z dr. Adamem Bosiackim rozmawia Ewa Zientara

Pierwszą z nich była zasada demokracji parlamentarnej ze swobodnym doborem partii politycznych i reprezentantów do parlamentu w ramach wyborów pięcioprzymiotnikowych: powszechnych, równych, tajnych, wolnych, proporcjonalnych. Prawa wyborcze otrzymały również kobiety. Uzyskały one w 1918 roku pełnię praw politycznych, jak wtedy mówiono. Ustanowiono system parlamentarno-gabinetowy. Najwyższą władzą był parlament. Zastosowano trójpodział władzy według wzoru Monteskiuszowskiego. Stworzono więc w Polsce dwuizbowy parlament, z Sejmem i Senatem, rząd i niezawisłe trybunały. Rząd był wybierany przez Sejm, który także uchwalał ustawy. Sądy, czyli trybunały, składały się z sędziów, powoływanych na czas - jak to ładnie mówiła konstytucja - "nieoznaczony", czyli de facto dożywotnio.

Ciekawie wyglądały dalsze implikacje takich zasad, na przykład kształt samorządu terytorialnego. Konstytucja mówiła, że Rzeczpospolita Polska oprze swój ustrój na zasadach szerokiego samorządu terytorialnego, który kontrolować się będzie wewnątrz własnych struktur. Samorząd wyższego stopnia miał więc być organem władzy nadzorczej nad samorządem niższego stopnia.

Konstytucja wprowadzała również zasadę kontroli państwowej szczebla centralnego wobec wszelkich instytucji życia publicznego. Jej narzędziem była Najwyższa Izba Kontroli.

Wspomniał Pan, że prawa wyborcze zostały przyznane również kobietom. Stało się to dużo wcześniej niż w innych krajach.

Polska myśl polityczna w okresie zaborów była bardzo demokratyczna. Przyswajano dzieła uznawane wtedy za szczególnie nowatorskie. Jednym z myślicieli, który podejmował zagadnienia praw kobiet, był John Stuart Mill. Jego najważniejsze dzieło zostało w Polsce przetłumaczone w 1866 roku i było bardzo znane. Mill opowiadał się za przyznaniem kobietom pełni praw publicznych, poczynając od praw wyborczych. W toku prac nad konstytucją nie było w ogóle rozbieżności zdań w kwestii przyznania kobietom praw wyborczych.

Projektów konstytucji było kilka. Trzy główne oscylowały wokół modelu szerokiej demokracji parlamentarnej i systemu parlamentarno-gabinetowego. Były jeszcze projekty mniejszości narodowych, ale one nie miały oczywiście większego znaczenia.

Najważniejszy był projekt Józefa Buzka, który zakładał uczynienie z Polski federacji na wzór USA, z czego ostatecznie zrezygnowano, stwierdzając, że Polska powinna być krajem federacyjnym, ale nie w takim stopniu. Samorząd terytorialny miał jednak funkcjonować na zasadzie autonomii. Na mocy statutu organicznego z 1920 roku autonomiczne było województwo śląskie, które zostało do Polski ostatecznie włączone w roku 1922.

Projekty PPS i Narodowej Demokracji przewidywały taką samą organizację państwa, strukturę organów władzy państwowej i administracji publicznej. Prezydent Rzeczypospolitej, wybierany przez Zgromadzenie Narodowe, pełnić miał rolę czysto dekoracyjną. To właśnie zakładał system parlamentarno-gabinetowy: najwięcej do powiedzenia w państwie i najszersze kompetencje miał mieć parlament. Wybór takiego ustroju nie wynikał z przypadku. Zarówno endecy, jak i socjaliści przypuszczali, że to oni będą mieli większość w parlamencie, a przynajmniej w Sejmie. Obóz Narodowej Demokracji przeciwstawiał się wzmocnieniu władzy wykonawczej, ponieważ obawiano się, że sięgnie po nią Józef Piłsudski.

Na ten temat są różne opinie. Przeważa pogląd, że wzorowano się na tradycji konstytucjonalizmu francuskiego. Dwa państwa europejskie o największych doświadczeniach konstytucjonalnych to Francja i Niemcy. Oba te kraje proponowały wtedy model demokracji parlamentarno-gabinetowej: Niemcy od zakończenia I wojny światowej, rancja dużo wcześniej.

Słabością Konstytucji marcowej była jej nieefektywność. Wobec dużego rozdrobnienia politycznego po odzyskaniu niepodległości, system kreowany przez ustawę zasadniczą powodował polityczną niestabilność. Do parlamentu wybrano całą mozaikę partii politycznych, które nie były w stanie wyłonić stabilnego rządu. Wbrew temu, na co wcześniej liczyły najsilniejsze ugrupowania, żadne z nich nie miało szans na samodzielne utworzenie rządu. Koalicje również skazane były na niepowodzenie, ponieważ bardzo łatwo można było zmobilizować obóz przeciwników rządu. Dlatego w Polsce w latach 1921-1925 rządy zmieniały się często.

Nie wolno zapominać, że właśnie pod rządami Konstytucji marcowej nastąpił przewrót majowy, który zapowiadał zupełnie inny model ustroju. Od 1926 roku próbowano reformować system bez poważniejszej zmiany konstytucji, chociaż bardzo szybko się okazało, że trzeba ją zmienić, i wszyscy byli co do tego zgodni. Nie było jednak większości, która mogłaby to zrobić, rządzący znaleźli się więc w sytuacji konstytucyjnego pata.

Wyrazem odejścia od zasad Konstytucji marcowej była nowela sierpniowa. Uchwalona już 2 sierpnia 1926 roku, przyznawała prezydentowi Rzeczypospolitej władzę rozwiązywania Sejmu i wydawania dekretów z mocą ustawy. W literaturze często spotkać można opinie, że była to tendencja niedemokratyczna, która doprowadziła do łamania wielu praw politycznych. Jednak w tamtych latach społeczeństwo opowiadało się za wzmocnieniem władzy wykonawczej dla zwiększenia efektywności działania państwa jako całości.

Konstytucja marcowa wprowadzała bardzo demokratyczne zasady, które jednak nie tylko nie były urzeczywistniane, ale stawały się swoim zaprzeczeniem. Wobec tego od 1926 roku nie było już - poza socjalistami - takiej siły w społeczeństwie, która opowiadałaby się za zachowaniem zasad Konstytucji marcowej. W związku z tym w 1928 roku powstał potężny front, stawiający sobie za cel zmianę konstytucji, któremu przewodził obóz rządzący.

Dr Adam Bosiacki - prawnik, zajmuje się historią myśli politycznej i prawnej. Jest adiunktem na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Opublikował m.in.: Utopia - władza - prawo. Doktryna i koncepcje prawne "bolszewickiej" Rosji 1917-1921 (1999); Od naturalizmu do etatyzmu. Doktryny samorządu terytorialnego Drugiej Rzeczypospolitej (2006).

Polskie ultimatum wobec Litwy.

Podpisanie traktatu ryskiego między Polską, Rosją Radziecką i Ukrainą Radziecką. Polska otrzymała część Podola z Tarnopolem, Wołynia z Równem, Polesia z Pińskiem, Białorusi z Baranowiczami i Nowogródkiem.

Na jesieni 1920 r. wojna polsko-bolszewicka się zakończyła, dlatego też od razu przystąpiono do prac nad przyszłym traktatem pokojowym. Preliminaria podpisano już 12 października, a zawieszenie broni weszło w życie kilka dni później - 18. Jako miejsce prac nad pokojem wybrano Rygę, na neutralnym terytorium Łotwy. Na czele polskiej delegacji, wyłonionej przez sejm oraz Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego, stanął Jan Dąbski, a wyraźną większość wśród członków stanowili politycy prawicy. Stronie sowieckiej przewodniczył dyplomata Adolf Joffe. Polacy dzielili się na dwa stronnictwa: z jednej strony endeckie, mające na celu inkorporację etnicznie obcych ziem kresowych, z drugiej - piłsudczykowskie, opowiadające się za ideą federacji. W toku negocjacji przeważyło stanowisko pierwsze.

Już na samym początku ustalono, że reprezentującą Ukraińców stroną rokowań jest Ukraińska Socjalistyczna Republika Sowiecka, a nie antysowiecka Ukraińska Republika Ludowa. W wyniku kilkumiesięcznych debat w pałacu Czarnogłowców w Rydze postanowiono, że Rzeczpospolita Polska uzyska ziemie utracone w wyniku trzeciego i częściowo drugiego zaboru: zachodni Wołyń, Polesie, gubernię grodzieńską i wileńską wraz z Mińszczyzną. Ostatecznie wschodnia granica zbliżona była do linii II rozbioru z 1793 r. Oprócz traktatu o granicach, w Rydze ustalono również, że Polska otrzyma rekompensatę za wkład ziem polskich w budowanie gospodarki rosyjskiej w okresie rozbiorów, w wysokości 30 milionów rubli w złocie, oraz uzyska zwrot zrabowanych dóbr kultury, m.in. arrasy wawelskie, pomnik księcia Józefa Poniatowskiego autorstwa Bertela Thorvaldsena, widoki Warszawy Canaletta.

Traktat podpisano 18 marca 1921 r. Ze strony polskiej podpisy złożyli Jan Dąbski, Stanisław Kauzik, Edward Lechowicz, Henryk Strasburger i Leon Wasilewski. W imieniu Rosji Sowieckiej (oraz sowieckich republik Białorusi i Ukrainy) sygnowali dokument: Adolf Joffe, Jakub Hanecki, Emanuel Kwiring, Jur Kociubiński i Leonid Oboleński. Od tej pory stosunki między oboma państwami się unormowały, mimo że niektóre postanowienia (zwłaszcza dotyczące zobowiązań finansowych) nigdy nie zostały zrealizowane. Stan granic uznany w Rydze przetrwał bez żadnych zmian aż do września 1939 r.

Z prof. Dariuszem Jaroszem rozmawia Klaudia Grabowska

Afera mięsna mieści się w kanonie walki z przestępczością gospodarczą, jaki został przyjęty przez kierownictwo PZPR w pierwszej połowie lat sześćdziesiątych. Tak zwane afery - mięsna czy skórzana - miały udowadniać, że niedobory w ekonomice PRL nie są efektem rozwiązań systemowych, tylko niedostatecznie zwalczanych patologii. Afera mięsna miała odwracać uwagę od rzeczywistych powodów fatalnego zaopatrzenia sklepów mięsnych. Winą za taki stan rzeczy obarczono między innymi dyrektorów przedsiębiorstw handlu mięsem, pracowników zakładów mięsnych i sklepów. Oskarżono ich o "kradzież mienia społecznego".

Proces rozpoczął się 20 listopada 1964 roku. Decyzję o składzie ławy oskarżonych oraz o charakterze zarzutów, jakie zostaną im postawione, podjęto w Komitecie Centralnym PZPR. Obwiniano ich o popełnienie przestępstw opisanych w dwóch podstawowych ustawach: z 21 stycznia 1958 roku o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa oraz z 18 czerwca 1959 roku o odpowiedzialności karnej za przestępstwa przeciwko własności społecznej. Orzeczenie kary śmierci było możliwe dzięki jej rozpoznaniu w postępowaniu doraźnym na podstawie dekretu z 16 listopada 1945. Jego zastosowanie, po pierwsze, upraszczało całą procedurę karną, a po drugie, powodowało, że oskarżeni mogli otrzymać wyrok śmierci nawet wówczas, gdy przepisy ustawy, o których naruszenie ich obwiniano, takiej kary nie przewidywały. Takie postępowanie zostało zastosowane w tym procesie. Trwał on wyjątkowo krótko - 41 dni. Wyrok został ogłoszony już 2 lutego 1965 roku. Stanisław Wawrzecki został skazany na karę śmierci. Rada Państwa, której przewodniczył Edward Ochab, nie uwzględniła jego prośby o ułaskawienie. Były dyrektor Miejskiego Handlu Mięsem został powieszony 19 marca 1965 roku.

Mimo że oskarżony, w świetle zachowanych akt sądowych i partyjnych, był istotnie sprawcą wielu nadużyć finansowych, wyrok śmierci, jak się wydaje, spotkał się z krytyką społeczeństwa, a nawet bardziej liberalnych członków ówczesnego kierownictwa partyjnego. Posiadamy niepełne informacje na ten temat, zebrane tylko dzięki zachowanym fragmentom listów, jakie w tej sprawie wpływały do redakcji czasopism i do naczelnych władz partyjnych i państwowych. W chwili, kiedy sprawa nadużyć stała się tematem publicystyki, autorzy tej korespondencji wyrażali swe oburzenie postępowaniem sprawców nadużyć. Część z nich żądała nawet dla nich kary śmierci. Natomiast po ogłoszeniu wyroku te opinie wyraźnie zaczęły ewoluować. Autorzy listów byli zaszokowani jego surowością. Być może był to efekt przywiązania do katolicyzmu. Odebranie komuś życia za popełnienie przez niego przestępstw gospodarczych i finansowych nie mieściło się w kanonie wartości religijnych Polaków.

Prof. Dariusz Jarosz - profesor doktor habilitowany w Instytucie Historii PAN i na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego, zajmuje się m.in. dziejami społecznymi PRL, współautor (wraz z Marią Pasztor) książki Afera mięsna. Fakty i konteksty (2004).

Plebiscyt na Górnym Śląsku. Wyniki plebiscytu: 706 000 głosów za Niemcami, 479 000 za Polską. Rozpoczęła się mobilizacja oddziałów powstańczych.

Na konferencji pokojowej w Paryżu w latach 1919-1920 postanowiono, że o przynależności państwowej Górnego Śląska przesądzi plebiscyt. Zgodnie z postanowieniem artykułu 88 Traktatu wersalskiego, obszarem plebiscytowym zarządzała Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa z siedzibą w Opolu. Powstał też w Bytomiu Polski, a w Katowicach - Niemiecki Komisariat Plebiscytowy. Rezultaty plebiscytu okazały się dla Polski niekorzystne. Spośród 1190 tys. głosujących, za Polską opowiedziało się 479 tys. (40,2%), zaś za Niemcami - 707 tys. osób (59,4%). Na wynikach plebiscytu zaważyły w znacznym stopniu głosy emigrantów niemieckich, ponieważ przepisy plebiscytowe pozwalały głosować każdemu, kto urodził się na Górnym Śląsku. Niemcy sprowadzili więc na tereny plebiscytowe ok. 192 tysiące osób. Podejrzewano również, że na Niemcy oddało głosy ok. 200 tys. osób niezdecydowanych. Nie bez wpływu na wynik plebiscytu pozostały również agitacja niemiecka oraz działania nacjonalistycznych bojówek niemieckich.

Wyniki plebiscytu zdecydowanie nie odpowiadały stronie polskiej. Gdy ustalono, że Polsce miałyby przypaść tylko powiaty pszczyński i rybnicki oraz część katowickiego i tarnogórskiego, 2 maja 1921 r. Wojciech Korfanty ogłosił strajk generalny. W nocy z 2 na 3 maja wybuchło III powstanie śląskie.

Pojawienie się znaku Polski Walczącej na murach Warszawy

Podczas II wojny światowej obok działań zbrojnych trwała także walka propagandowa, mająca na celu zastraszenie lub ośmieszenie przeciwnika oraz podtrzymanie na duchu mieszkańców podbitych przez Niemców ziem. Bardzo popularną formą takiej walki było malowanie na murach rozmaitych napisów i znaków. W zachodniej Europie pojawiały się m.in. skróty WC (inicjały Winstona Churchilla) oraz RAF (Royal Air Force - Królewskie Siły Powietrzne, czyli lotnictwo brytyjskie) (Royal Air Force - Królewskie Siły Powietrzne, czyli lotnictwo brytyjskie).

W Polsce tego typu akcjami zajmowała się Organizacja Małego Sabotażu "Wawer". Najsłynniejszym znakiem malowanym na murach polskich miast był znak Polski Walczącej, składający się z dwóch liter: górnej P i dolnej W w kształcie kotwicy. Znak ten został zgłoszony na specjalny konkurs przez jeden z warszawskich oddziałów harcerek. Wygrał z 26 innymi projektami. Pierwszy raz został namalowany 20 marca 1942 r. Najbardziej znaną akcją związaną z tym symbolem było namalowanie go przez Jana Bytnara "Rudego" na pomniku Lotnika na placu Unii Lubelskiej. Znaki Polski Walczącej widniejące na murach dodawały otuchy Polakom w mrocznych chwilach hitlerowskiej okupacji, dawały im nadzieję na odzyskanie niepodległości.

Początek dwudniowego strajku studenckiego w Łodzi, na Politechnice Warszawskiej i UW. Bojkot zajęć we Wrocławiu.

Episkopat Polski publicznie potępił siłowe rozwiązanie zastosowane przez władze. Podczas kazania w katedrze św. Jana w Warszawie prymas Polski, ks. kardynał Stefan Wyszyński potępił antysemityzm, mówiąc o nim jako o "cieniu odnowionego rasizmu".

W Polsce po raz pierwszy odbyły się obchody Dnia Kobiet zorganizowane przez Centralny Wydział Kobiecy PPS.

Począwszy od drugiej połowy XIX w. kobiety coraz częściej podejmowały pracę zawodową. Nasiliło się to szczególnie podczas I wojny światowej. Zwiększyło to aspiracje wielu kobiet. Zarówno Dekret o ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego z 1918 r., jak i Konstytucja z 1921 r. przyznawały prawa wyborcze wszystkim dorosłym obywatelom niezależnie od płci. Wkroczenie kobiet na arenę publiczną spowodowało zwiększenie zainteresowania ograniczeniami krępującymi je w życiu prywatnym i publicznym. Kobiety zaczęły organizować się w imię obrony swoich praw. W 1910 r. na Międzynarodowej Konferencji Kobiet Socjalistek w Kopenhadze z inicjatywy Klary Zetkin podjęto decyzję o organizacji Międzynarodowego Dnia Kobiet. Pierwsze obchody tego święta odbyły się w 1911 r. w Europie Zachodniej. W Polsce zostały zorganizowane po raz pierwszy 24 marca 1924 r. przez Centralny Wydział Kobiecy PPS. Wśród spraw podnoszonych podczas obchodów była m.in. kwestia ochrony pracy kobiet oraz problem niższych zarobków kobiet niż mężczyzn za wykonywanie tej samej pracy. Po wojnie Dzień Kobiet stał się świętem państwowym, zniesiono je dopiero w 1993 r.

Nowy podział administracyjny Kościoła katolickiego w Polsce

Dekret reorganizujący Kościół katolicki w Polsce ogłoszony został bullą papieską Totus Tuus Poloniae populus, którą przekazano biskupom polskim w Gnieźnie 25 marca 1992. Prace nad nową siecią administracyjną Kościoła katolickiego w Polsce trwały od 10 października 1990 r., tj. od 243. zebrania plenarnego Konferencji Episkopatu Polski, na którym ustanowiono komisję ds. nowego podziału administracyjnego Kościoła w Polsce. Komisji przewodniczył metropolita krakowski kard. Franciszek Macharski. Prace komisji, przy współudziale nuncjusza abp. Józefa Kowalczyka, trwały przez rok i zaowocowały przedłożeniem Stolicy Apostolskiej 30 października 1991 r. projektu reformy polskiego Kościoła.

Dekret dokonał reorganizacji diecezji i prowincji kościelnych Polsce, utworzył nowe diecezje i metropolie, potwierdził już istniejące, określił granice wszystkich diecezji i ich przynależność metropolitalną. Decyzją papieża powołano 13 nowych diecezji: bielsko-żywiecką, elbląską, ełcką, gliwicką, kaliską, legnicką, łowicką, radomską, rzeszowską, sosnowiecką, toruńską, warszawsko-praską, zamojsko-lubaczowską; 8 dotychczasowych podniesiono do rangi archidiecezji: warmińską, gdańską, szczecińsko-kamieńską, białostocką, lubelską, przemyską, częstochowską, katowicką, a diecezję łódzką ustanowiono archidiecezją, która nie tworzy prowincji kościelnej, ale podlega bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. Po reformie Kościół w Polsce składa się z 41 jednostek administracyjnych, tj. 13 archidiecezji-metropolii, archidiecezji łódzkiej, 26 diecezji i ordynariatu polowego z siedzibą w Warszawie.

Dekret Totus Tuus Poloniae populus wprowadził największe zmiany w organizacji Kościoła katolickiego w Polsce od czasu regulacji administracji kościelnej zarządzonej bullą Piusa XI Vixdum Poloniae Unitas z 28 października 1925 r.

16 przywódców polskiego państwa podziemnego, przybyłych na rozmowy ze stroną sowiecką, zostało podstępnie areztowanych i podstępnie wywiezionych do Moskwy.

Aresztowanie przez NKWD 16 przywódców Polski Podziemnej

Tego dnia w Pruszkowie miało dojść do drugiej serii rozmów przywódców Polski Podziemnej z dowództwem radzieckim. Żadne rozmowy jednak się nie odbyły, a Polacy zostali aresztowani przez funkcjonariuszy NKWD i odwiezieni na wojskowe lotnisko w pobliżu Warszawy, skąd trafili prosto do cel Łubianki w Moskwie.

Propozycję spotkania z przywódcami polskimi, którego pretekstem była chęć unormowania stosunków, strona radziecka zawarła w liście z 7 marca wystosowanym za pośrednictwem płk. Pimienowa do Delegata Rządu Jana Stanisława Jankowskiego oraz do gen. Leopolda Okulickiego. Pierwsze spotkanie dowódcy radzieccy potraktowali jako wstępne i rozpoznawcze; podczas niego płk Pimienow zasugerował włączenie do negocjacji czterech głównych stronnictw politycznych działających w polskim podziemiu. Polacy wątpili w szczerość deklaracji radzieckich, ale ostatecznie postanowiono podjąć ryzyko i udać się na rozmowy. Przed spotkaniem postanowili wysłać do rządu polskiego w Londynie depeszę radiową z wiadomością o podjęciu negocjacji ze stroną sowiecką.

Publiczny proces sądowy Polaków rozpoczął się 18 czerwca i odbywał się w tym samym czasie, co prowadzone w Moskwie konsultacje w sprawie utworzenia Rządu Jedności Narodowej. W akcie oskarżenia, sformułowanym na podstawie radzieckiego kodeksu karnego, Polakom zarzucono "nielegalny" udział w AK, Radzie Ministrów i Radzie Jedności Narodowej, przygotowywanie i dokonywanie na tyłach Armii Czerwonej aktów dywersji i zabójstw członków radzieckich sił zbrojnych, utrzymywanie na tyłach wojsk radzieckich "nielegalnych" radiostacji i dopuszczanie się innych "czynów przestępczych".

21 czerwca o godz. 16.30 generał Wasyl Ulrich odczytał wyrok wydany przez Kolegium Wojskowe Najwyższego Sądu ZSRR. Na kary więzienia od 4 miesięcy do 10 lat skazanych zostało dwunastu oskarżonych - Leopold Okulicki, Jan Stanisław Jankowski, Adam Bień, Stanisław Jasiukowicz, Kazimierz Pużak, Kazimierz Bagiński, Aleksander Zwierzyński, Eugeniusz Czarnowski, Józef Chaciński, Stanisław Mierzwa, Zbigniew Stypułkowski i Franciszek Urbański; trzej zostali uniewinnieni: Stanisław Michałowski, Kazimierz Kobylański i Józef Stemler-Dąbski. Antoniego Pajdaka w odrębnym procesie (w listopadzie) skazano na 5 lat więzienia. Do kraju wrócił dopiero w 1955 r.

Po odbyciu kary część skazanych wróciła do kraju, część zaś udała się na emigrację (Kazimierz Bagiński, Zbigniew Stypułkowski). W więzieniach zmarli: Leopold Okulicki, Jan Stanisław Jankowski i Stanisław Jasiukowicz.

Rozwiązanie Obozu Wielkiej Polski

Podstawą prawną likwidacji Obozu Wielkiej Polski było zarządzenie ministra spraw wewnętrznych, w którym nakazywano władzom administracji rozwiązanie wszystkich jednostek organizacyjnych OWP istniejących jeszcze na terenach poszczególnych województw. Zarządzenie wydano na podstawie art. 16 prawa o stowarzyszeniach z 27 października 1932 r. (Dz.U. nr 94, poz. 808) i motywowano tym, że działalność OWP stanęła w wyraźnym konflikcie z kodeksem karnym i władzami państwowymi. Decyzję wydano po głośnych wystąpieniach OWP na terenach województw lwowskiego, krakowskiego, białostockiego.

Rozwiązanie OWP w całym kraju poprzedziły decyzje zakazujące działalności OWP w poszczególnych województwach. Były one wydawane od 1932 r., a pierwszą w tej sprawie decyzję wydały władze administracyjne województwa pomorskiego. Działacze OWP odwoływali się od decyzji tłumacząc, że są członkami organizacji politycznej, a nie stowarzyszenia.

Obóz Wielkiej Polski został powołany 4 grudnia 1926 r. w Poznaniu z inicjatywy członków stronnictw prawicowych. Na czele OWP stała Wielka Rada (19 osób), której prezesem był Roman Dmowski. Kraj został podzielony na dzielnice, województwa i powiaty z mianowanymi oboźnymi. Siedzibą Wydziału Wykonawczego OWP była Warszawa. Celem organizacji było połączenie pozaparlamentarnych sił antysanacyjnych i propagowanie budowy państwa narodowego oraz wyznaniowego z dominującym Kościołem katolickim. Z czasem OWP stał się bardzo silną organizacją polityczną przejawiającą dużą aktywność. Bardzo często jednak polegała ona na organizowaniu licznych brutalnych wystąpień antyżydowskich i łamaniu przepisów prawa. Działalność Obozu nie znalazła zwolenników w innym środowisku poza endeckim.

Rozwiązanie OWP nastąpiło w okresie wzmacniania władzy rządowej i przygotowywania nowej konstytucji. Młodzi członkowie rozwiązanego Obozu Wielkiej Polski zasilili Stronnictwo Narodowe, w którym stworzono Sekcję Młodych. W Poznaniu i w Warszawie powołano Związek Młodych Narodowców i Obóz Narodowo-Radykalny.