MG-K

Po zakończeniu wojny w Kielcach znaleźli się Żydzi – ci, którzy mieszkali tam przed 1939 rokiem i ci, którzy byli tylko przejazdem w Polsce, przygotowując się do wyjazdu do Palestyny. Pierwsi wrócili do swoich domów a drudzy zostali skupieni w jednym miejscu – w domu przy ulicy Planty 7, gdzie mieścił się Komitet Żydowski. Od pewnego czasu w Kielcach rozpowszechniały się pogłoski o porwanych dzieciach i mordach rytualnych, jakich mieli się dopuszczać na nich starozakonni.

Wieczorem 3 lipca na komisariat przy ulicy Sienkiewicza w Kielcach przyszedł pijany szewc Walenty Błaszczyk, którego syn zaginął parę dni wcześniej. Stwierdził on, że chłopiec właśnie uciekł z piwnicy, gdzie przetrzymywali go Żydzi. 1 lipca syn Błaszczyka wskoczył za miastem na furmankę i pojechał ponad dwadzieścia kilometrów do wsi, w której mieszkał zanim przeprowadził się do Kielc. W tym czasie jego ojciec zgłosił zaginięcie syna na milicji. Aby uniknąć kary za oddalenie się od domu Henio Błaszczyk prawdopodobnie wymyślił historię o porwaniu przez Żydów.

Nazajutrz po złożeniu zeznań Błaszczykowie udali się wraz z sąsiadem Janem Dygnarowiczem na komisariat. Po drodze – obok budynku Komitetu Żydowskiego na ulicy Planty 7 – chłopiec pytany przez Dygnarowicza miał wskazać Żyda w zielonym kapeluszu, który jakoby dał mu parę dni wcześniej paczuszkę z poleceniem dostarczenia jej do budynku przy ul. Planty. Tam Żydzi mieli chłopca schwytać i uwięzić w piwnicy. Zeznał to na komisariacie po czym pod budynek Komitetu został wysłany patrol milicji, który przyprowadził po chwili Kalmana Singera – owego Żyda w zielonym kapeluszu.

Seweryn Kahane – przewodniczący kieleckiej gminy żydowskiej – próbował w tej sytuacji interweniować jednak został odesłany z kwitkiem, natomiast Singer został pobity przez milicjanta. Tymczasem pod budynkiem Komitetu zaczęli zbierać się ludzie. Sierżant Edmund Zagórski wysłał wkrótce również drugi patrol dla sprawdzenia w której piwnicy miał przebywać chłopiec. 14. milicjantów udało się na ul. Planty wraz z Błaszczykami. Funkcjonariusze mówili po drodze, że idą otoczyć dom, gdzie przetrzymywane są polskie dzieci. Było ok. godz. 9:30. Dom został otoczony i przeszukany. Tłum, który zgromadził się przed budynkiem liczył już kilkadziesiąt osób. Major Kazimierz Gwiazdowicz wysłał kolejny partol z poleceniem rozpędzenia tłumu.

Tymczasem major Władysław Sobczyński – szef Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, twierdząc, że jest to sprawa polityczna nakazał odwołanie milicjantów spod budynku. Między godz. 9:30 a 10:00 funkcjonariusze WUBP oraz siedmiu milicjantów pod dowództwem oficera bezpieczeństwa kapitana Jana Muchy udało się na ul. Planty, zaś Błaszczyków odprowadzono do Urzędu Bezpieczeństwa.

Tłum stawał się coraz bardziej agresywny i domagał się wpuszczenia do środka osób cywilnych. W obliczu takiej sytuacji kapitan Mucha i Albert Grynabaum z Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa w Kielcach poprosili szefa WUBP o przysłanie wojska, które jednak zachowało się jednak dosyć biernie w momencie, gdy prowokatorzy rzucili kamieniami w okna. Ludzie zaczęli dobijać się do wejścia i wraz z grupą wojskowych z MO, KBW i żandarmerii wtargnęli do budynku. Żołnierze i milicjanci wyprowadzali ludzi z domu, strzelali do nich bądź ich bili lub oddawali w ręce zgromadzonych gapiów. Siły porządkowe przysłane na miejsce nie zdołały zapanować nad tłumem natomiast nastroje przenosiły się na inne ulice, gdzie Żydów bito i obrzucano kamieniami.

Ok. godz. 12:30 pod budynek Komitetu Żydowskiego przybyli robotnicy z huty uzbrojeni z łomy, kije i kamienie więc na nowo rozpoczęło się mordowanie i rabowanie ludzi. Dopiero pojawienie się oddziału wojska, który oddał kilka salw umożliwiło opanowanie sytuacji, dzięki można było zabrać z budynku rannych i zabitych.

Ofiarą stała się także rodzina Abrama i Reginy Fischów i ich 3-miesięczne dziecko. Nie mieszkali na ul. Planty i zostali zamordowani poza miejscem pogromu.

W wyniku wydarzeń kieleckich śmierć poniosły 42. osoby a ponad 40 zostało rannych. Polska Partia Robotnicza o zorganizowanie pogromu oskarżyła konspirację. Z kolei Polskie Stronnictwo Ludowe sugerowało, że inicjatorem była służba bezpieczeństwa, która chciała tym sposobem odwrócić uwagę od fałszowania wyników referendum. Z tzw. raportu biskupa Kaczmarka (współczesnego tym wydarzeniom) i najnowszych badań IPN wynika, że pogrom mógł mieć charakter spontanicznego wybuchu wrogości do Żydów. Do tej pory nie wyjaśniono do końca wydarzeń kieleckich. Bezpośrednio po pogromie ponad 60 tys. Żydów uciekło z Polski do alianckich obozów przesiedleńczych w Niemczech.

Bibliografia: K. Kąkolewski, Umarły cmentarz. Wstęp do studiów nad wyjaśnieniem przyczyn i przebiegu morderstwa na Żydach w Kielcach dnia 4 lipca 1946 roku, Warszawa 1996. J. T. Gross, Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie. Historia moralnej zapaści, Kraków 2008. K. Kersten, Pogrom Żydów w Kielcach 4 lipca 1946 r., Warszawa 1996.

MH-K

Franciszek Starowieyski był artystą zajmującym się rysunkiem, grafiką, malarstwem i scenografią. W latach 1949–1952 studiował malarstwo w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, potem przeniósł się na ASP w Warszawie, gdzie uzyskał dyplom w 1955 r. Ogromny wpływ na jego prace miała sztuka baroku, którą zajmował się również jako kolekcjoner.

W twórczości Starowieyskiego widoczne są inspiracje sztuką XVII wieku zarówno w kwestii tematycznej (fascynacja kobiecym ciałem, tematyką śmierci i przemijania), jak i formalnej (upodobanie do kaligrafii, charakterystyczny światłocień i modelunek). Jednocześnie artysta sięgał do stylistyki surrealizmu, wtłaczając w swoje płótna fantastyczne i groteskowe postaci. Dzięki temu jego obrazy zyskują charakterystyczną metaforykę. Efekt jest pogłębiony przez wykorzystanie olbrzymich rozmiarów płócien – największa narysowana przez niego kompozycja to Pielgrzymka do świętego półkonia z 1986 r. o rozmarach 24 x 4 m.

Olbrzymią popularnością cieszyły się plakaty teatralne i filmowe Starowieyskiego, powstające od połowy lat 50. Stworzył on plakaty m.in. do: Końca Europy Wiśniewskiego, Tańca śmierci Strindberga, Ślubu Gombrowicza i Zdziczenia obyczajów Leśmiana. Starowieyski był też autorem koncepcji Teatru Rysowania – spektaklu, podczas którego publiczność ma możliwość oglądać artystę w trakcie tworzenia. Pierwsze takie wystąpienie miało miejsce w 1980 r.

Starowieyski był honorowany licznymi nagrodami, m.in. nagrodą Ministra Kultury w 2004 r. Swoje prace wystawiał w galeriach i muzeach na całym świecie. Był pierwszym artystą polskim, który miał indywidualną wystawę w nowojorskim Muzeum Sztuki Współczesnej, odbyła się ona w 1985 r.

ML

Rzezią wołyńską w polskiej historiografii określamy szereg akcji mających na celu eksterminację polskiej (jak i czeskiej oraz ormiańskiej) ludności na Wołyniu, przeprowadzanych przez zorganizowane jednostki nacjonalistów ukraińskich w l. 1943–1945. Inicjatorami byli działacze Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) ze Stepanem Banderą na czele, ale wykonawcami były przede wszystkich bandy wołyńskich chłopów. Pierwsze ataki z ofiarami śmiertelnymi miały miejsce już pod koniec 1942 r. Pierwszy mord masowy odbył się 13 listopada 1942 r. w Obórkach koło Łucka – zamordowano wówczas około 50 osób. W wigilię świąt Bożego Narodzenia w Płonce z rąk Ukraińców zginęło 60. Polaków. W następnym roku liczba ofiar była jeszcze większa: 9. lutego w Parośli Pierwszej zamordowano 173 Polaków, 23. kwietnia w Janowej Dolinie – 600 osób, 24. maja w Niemodlinie – 170 osób. Ponadto odziały ukraińskie paliły całe wsie wraz z pałacami, dworami i folwarkami, niszcząc nie tylko ludzkie domostwa, lecz także dobra kultury. Wiele miejscowości i dawnych siedzib ziemiańskich zniknęło bezpowrotnie z powierzchni ziemi. Szacuje się, że do lipca 1943 r. na Wołyniu zginęło ok. 15 tysięcy Polaków. Jednak kulminacja rzezi nastąpiła 11 lipca 1943 r., kiedy wcześnie rano (około godz. 3:00) oddziały ukraińskie przypuściły jednoczesny atak na wiele polskich wsi w powiatach: kowalskim, horochowskim i włodzimierskim. Na początku dopuszczono się masowego mordu nie tylko z pomocą broni, lecz także siekier, kos, pił, noży i innych ostrych narzędzi. Potem przystąpiono do niszczenia mienia i palenia domostw. Niewielu uszło z życiem. Tego samego dnia w Porycku 20. banderowców wtargnęło w czasie odprawiania mszy świętej do kościoła – na miejscu wymordowano około 100. ludzi, potem śmierć spotkała również 200. innych polskich mieszkańców miasta. W sierpniu doszło do następnych okrucieństw: w Woli Ostrowieckiej zginęło 529. Polaków (220. dzieci), w Ostrówkach – 438. osób (246. dzieci). Akcje te wzmogły się pod koniec roku, w okresie Bożego Narodzenia.

Ze strony polskiej nastąpił spodziewany kontratak w wykonaniu wołyńskich oddziałów Armii Krajowej oraz grup samoobrony. W 1944 r. powstała 27. Wołyńska Dywizja Armii Krajowej, której głównym zadaniem było przeprowadzanie akcji odwetowych, polegających na niszczeniu ukraińskich wsi i wymordowywaniu ich mieszkańców (ale nie na taką skalę jak to uczynili Ukraińcy). Walki ustały w chwili wkroczenia na ten teren Armii Czerwonej, która zwalczała ukraiński ruch nacjonalistyczny. Szacuje się, że łącznie około 60 tys. Polaków poniosło śmierć z rąk Ukraińców przy 20. tys. Ukraińców zamordowanych przez Polaków.

MG-K

Eryk Lipiński był grafikiem, autorem plakatów, ilustracji do książek, felietonistą, a przede wszystkim karykaturzystą. Studiował na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, gdzie ukończył malarstwo, scenografię i grafikę użytkową.

W 1935 r. wespół ze Zbigniewem Mitznerem założył tygodnik satyryczny Szpilki. W latach 1935–1937 piastował tam funkcję redaktora naczelnego, powrócił na to stanowisko po wojnie (1946–1953). Jako ilustrator i karykaturzysta współpracował także z takimi czasopismami jak: Przekrój, Przegląd kulturalny, Express wieczorny, Panorama, Trybuna Ludu. W 1978 roku z jego inicjatywy powstało Muzeum Karykatury w Warszawie, w którym funkcję dyrektora sprawował do śmierci w 1991 r. W 1987 założył Stowarzyszenie Polskich Artystów Karykatury (SPAK), którego był pierwszym prezesem. Był inicjatorem wielu wystaw artystycznych, m.in. I Międzynarodowego Biennale Plakatu w Warszawie, które odbyło się w 1966 r.

W 1991 r. został uhonorowany tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata, między innymi za działalność w Społecznym Komitecie Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce, który współzakładał w 1980 r.

ML

Powstanie Hali Ludowej we Wrocławiu związane było z setną rocznicą bitwy pod Lipskiem, która rozegrała się w 1813 r. Z tej okazji zaplanowano Wystawę Stulecia, podczas której miało nastąpić uroczyste otwarcie Wystawy Historycznej oraz prezentacja dramatu G. Hauptmanna, opiewającego walki z 1813 roku. Miasto nie miało jednak odpowiedniego budynku, w którym uroczystości tego typu mogłyby się odbyć. W tym celu w 1907 r. rozpisano konkurs na zagospodarowanie wolnego terenu, położonego na skraju parku Szczytnickiego. Wygrał projekt autorstwa Maxa Berga, zatwierdziła go Rada Miejska w 1911 r. Architekt zaproponował stworzenie konstrukcji niezwykle nowoczesnej, która powstać miała przy użyciu żelbetu. Hala, oparta na planie krzyża greckiego, z owalnym wejściem u jednego z jego ramion, w części centralnej przykryta była żelbetową kopułą. W momencie powstania była jednym z największych na świecie obiektów przykrytych taką konstrukcją. Stylistycznie Berg odwoływał się do elementów zaczerpniętych z rzymskiego Panteonu, z kościoła Hagia Sophia w Konstantynopolu i z rzymskiej bazyliki św. Piotra oraz ze stylu gotyckiego. Połączenie takie nie szokowało w ówczesnych czasach, w których style historyzujące i odniesienia do dawnej architektury były nadal bardzo popularne. W efekcie powstała budowla funkcjonalna, której kształt zharmonizowany jest z systemem konstrukcyjnym. W 1912 r., po ukończeniu budowy, zainstalowano w Hali największe wówczas na świecie organy. W celu spojenia jej z otoczeniem wpisano Halę w układ obiektów wystawowych, zaprojektowanych przez Hansa Poelziga na początku XX wieku.

W czasie II wojny światowej wrocławska Hala nie odniosła poważniejszych uszkodzeń. Od tej pory przeszła parę renowacji i modernizację w 1997 r., jednak jej pierwotny kształt został zachowany. Służy teraz jako ośrodek widowiskowy, targowy i sportowy.

ML

Początki elektryfikacji Warszawy sięgają roku 1884. Wtedy właśnie na ul. Marszałkowskiej przy ul. Złotej i Chmielnej pojawiły się pierwsze elektryczne latarnie. W 1902 r. miasto podpisało kontrakt z Rosyjskim Towarzystwem Schuckert i Spółka. Zawarta umowa dotyczyła budowy elektrowni oraz założenia instalacji na wszystkich ulicach Warszawy i jej przedmieść. Wkrótce jednak strona rosyjska przekazała, bez porozumienia z władzami miasta, swoje prawa do inwestycji paryskiej Compagnie d’Électricité. Przedstawicielom francuskiej firmy udało się, wykorzystując wpływy w Petersburgu, doprowadzić do zmiany niektórych punktów kontraktu. Nie mając możliwości odrzucenia sygnowanego już porozumienia, strona polska wyraziła zgodę na wybudowanie elektrowni na Powiślu na bardzo niedogodnych dla siebie warunkach.

Uruchomiona w 1903 r. elektrownia pokrywała zapotrzebowanie na energię elektryczną tylko w niewielkiej części. Wywiązywanie się kontrahenta z pozostałych zobowiązań wynikających z umowy następowało również dosyć opieszale. Dopiero 14 lipca 1907 r. zainstalowano elektryczne oświetlenie w śródmieściu, najbardziej dochodowej i reprezentacyjnej dzielnicy miasta. Jednakże elektryfikacja, niezależnie od notowanych postępów, stanowiła istotną część planu modernizacji i rozbudowy infrastruktury technicznej Warszawy.

MP

Myśl o przywróceniu Wawelu do dawnej chwały, którą zaczął tracić już w XVII w., zrodziła się już w okresie Rzeczypospolitej Krakowskiej. Późniejsze zajęcie wzgórza przez garnizon austriacki całkowicie uniemożliwiło te plany, jednak idea nadal była obecna, lecz dla jej realizacji potrzebne było wpierw odzyskanie zamku. W 1879 r. Teodor Nieczuja Ziemięcki nawoływał do poruszenia tej kwestii przez Sejm Galicyjski, przekonując o potrzebie utworzenia na zamku Muzeum Narodowego. Zdawano sobie sprawę, że decyzję o przynależności wzgórza może podjąć tylko cesarz, dlatego też starano się pozyskać jego przychylność. W tym celu rok później prezydent Krakowa Mikołaj Zyblikiewicz przedłożył projekt utworzenia na Wawelu rezydencji cesarskiej, z której władca korzystałby w trakcie swoich wizyt w Galicji. Specjalną petycję wręczył Franciszkowi Józefowi Ludwik hr. Wodzicki na czele delegacji sejmowej, która skorzystała w faktu pobytu cesarza w Krakowie na jesieni 1880 r. Przy tej okazji cesarz zwiedził Wawel, w tym wnętrza dawnej siedziby królów polskich, która mimo dewastacji zrobiła na nim wielkie wrażenie. Na razie poprzestano tylko na sporządzeniu planów i dokumentacji zamku, a do sprawy własności i praw konserwatorskich powrócono wiele lat później przy okazji złotego jubileuszu panowania cesarza w 1898 r. W 1895 r. Sejm Krajowy pod przewodnictwem marszałka Stanisława hr. Badeniego podjął uchwałę o uczczeniu tej rocznicy właśnie poprzez utworzenie z zamku pałacu cesarskiego. Cesarz przesłał posłom specjalny telegram z podziękowaniami za ten dar, lecz przyszłość projektu uzależniona była od pertraktacji z austriackim dowództwem wojskowym, które pozostawało w posiadaniu Wawelu.

Ostateczną umowę zawarto dopiero w 1903 r. we Lwowie. Przewidziano w niej, że w zamian za przekazanie zamku Królestwu Galicji i Lodomerii na cele rezydencjonalne, garnizon otrzyma 8 budynków koszarowych wartości 3.300.000 koron. Przekazywanie wzgórza odbywało się etapami – w 1905, 1910 i 1911 r. oddano kolejne jego części, z czego w pierwszym roku w rękach polskich znalazł się już sam zamek. Od razu rozpoczęto realizację planów odbudowy, tym bardziej, że widać było jak wiele pozostawało do zrobienia.

MG-K

Andrzej Zawada (wł. Maria Andrzej) urodził się w Olsztynie 16 lipca 1928 r. jako syn polskiego konsula w Prusach Wschodnich. Studiował fizykę i geofizykę we Wrocławiu, a potem w Warszawie, po czym w 1955 r. rozpoczął pracę w Instytucie Geofizyki PAN jako sejsmolog. Od 1950 r. z zamiłowaniem oddawał się wspinaczce górskiej, którą łączył z pracą zawodową. W 1959 r. podjął się kierowania pierwszym zimowym przejściem całej grani Tatr – od Przełęczy Żdziarskiej do Huciańskiej (bez korzystania ze schronisk i grup wspierających). Uczestniczył w Polskich Wyprawach Geofizycznych, m.in. w Wietnamie (1957 r.) i na Spitsbergenie (1958 r.). W 1965 r. jako drugi człowiek w historii przeszedł Grand Piller d’Angle Mont Blanc. W cztery lata później zorganizował Polską Wyprawę w Karakorum, w której jednak nie uczestniczył. W 1970 r. po raz pierwszy wszedł na szczyt powyżej 7 tysięcy metrów – Pik Lenina w Pamirze (7134 m). W 1971 r. wraz z kolegami dokonał pierwszego wejścia na Kunyang Chhish w Karakorum. Dwa lata później był pierwszym człowiekiem, który przekroczył w zimie wysokość 7 tysięcy metrów – zdobył Noszak w Afganistanie (7492 m). W 1974 r. dokonał nowego wyczynu na skalę światową; wraz z Zygmuntem Heinrichem przekroczył w zimie granicę 8. tysięcy metrów na Lhotse (8501 m, ale doszedł tylko do 8250). Na przełomie 1979 i 1980 r. kierował zimową wyprawą na Mount Everest (8848 m), który został zdobyty 17 lutego 1980 r. W późniejszym okresie prowadził jeszcze kilka wypraw na najwyższe góry świata. Zmarł 21 sierpnia 2000 r. w Warszawie. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim.

MG-K

19 lipca 1989 r. po nagłym zasłabnięciu na ulicy zmarł w Londynie Kazimierz Sabbat, ósmy prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, a piąty na uchodźstwie. Pełnił ten urząd od 8 kwietnia 1986 r., kiedy jako premier rządu polskiego przejął go po zakończeniu siedmioletniej kadencji Edwarda Bernarda hrabiego Raczyńskiego (od 1979 r.). W styczniu 1988 r., zgodnie z postanowieniami konstytucji kwietniowej (na podstawie której funkcjonował polski rząd i prezydent na emigracji), wyznaczył swojego następcę w osobie ministra ds. krajowych w rządzie Edwarda Szczepanika – Ryszarda Kaczorowskiego. Uczynił to jedynie na wypadek opróżnienia się urzędu przed zawarciem pokoju – tzn. przed końcem przemian demokratycznych w Polsce, które bacznie obserwowano już od dłuższego czasu z Londynu. Sabbat bowiem przewidywał, że będzie miał jeszcze szansę osobiście złożyć swój urząd na ręce nowego, demokratycznie wybranego prezydenta niekomunistycznej Rzeczypospolitej. Niespodziewanie jednak zmarł i na urzędzie zastąpił go jeszcze tego samego dnia minister Kaczorowski.

Tymczasem w kraju, również 19 lipca Zgromadzenie Narodowe wybrało na prezydenta Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej dotychczasowego szefa Rady Państwa generała Wojciecha Jaruzelskiego. Za głosowało 270 posłów, przeciw było 233, 43 wstrzymało się od głosu. Od tej pory aż do 31 grudnia 1989 r. generał Jaruzelski pozostawał głową państwa w PRL, a następnie pierwszym prezydentem III RP, ale nie uznawanym przez rząd polski na emigracji.

Nowy prezydent Kaczorowski powołał specjalną Radę Stanu, która miała ustalić, jakie zmiany polityczne muszą zaistnieć w Polsce, by można było podać do dymisji władze polskie w Londynie. W końcu w grudniu 1990 r., po wyborach w których prezydentem RP został Lech Wałęsa, prezydent Kaczorowski ogłosił gotowość powrotu do kraju. Jeszcze przed końcem roku na Zamku Królewskim w Warszawie uroczyście przekazał insygnia urzędu prezydenta (m.in. Krzyże Wielkie Orderu Orła Białego i Orderu Odrodzenia Polski) Lechowi Wałęsie i sam zrzekł się urzędu.

MG-K

21 lipca 1955 r. o godzinie 16 odbyła się w Warszawie uroczystość otwarcia Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina. Byli na niej obecni przedstawiciele władz polskich z pierwszym sekretarzem Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Bolesławem Bierutem oraz premierem Józefem Cyrankiewiczem na czele. Na czele delegacji radzieckiej stał Michaił Susłow, członek Prezydium Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego. W ceremonii otwarcia wzięły udział 3 tysiące osób, które zwiedziły wnętrza budynku. W dniu inauguracji w Sali Kongresowej odbyła się akademia z okazji Święta Odrodzenia (22 lipca).

Pałac Kultury i Nauki został zbudowany w latach 1952 – 1955, a jego projektantem był radziecki architekt Lew W. Rudniew. Budynek był darem narodu radzieckiego dla narodu polskiego. Miał on być według podpisanego przez obie strony protokółu symbolem niewzruszonej przyjaźni narodów radzieckiego i polskiego. Budynek wybudowano przy ulicy Marszałkowskiej w miejscu gdzie przed wojną stały liczne kamienice. Władze komunistyczne chciały stworzyć nową Warszawę, odmienną od przedwojennej. Postanowiły stworzyć nowe centrum stolicy, w którym stanął Pałac Kultury i Nauki otoczony dużym, niezabudowanym placem.

Dla wielu Polaków stał się on symbolem narzuconego systemu komunistycznego. Jednocześnie stał się też jednym z symboli stolicy. Mimo negatywnych skojarzeń 2 lutego 2007 r. budynek został zaliczony do zabytków Warszawy.

BW

z p. Konradem Rokickim
rozmawia Wojciech Kozłowski

Skąd wziął się pomysł budowy Pałacu Kultury i Nauki? Czy jego budowa miała cel jedynie propagandowy?

Pałac Kultury i Nauki miał być radzieckim wkładem w odbudowę Warszawy, pomocą narodów Związku Radzieckiego dla narodu polskiego po II wojnie światowej. Przez wiele lat funkcjonowała pogłoska, że Pałac Kultury został wybudowany zamiast metra. Plotka wzięła się stąd, że kiedy rząd radziecki zaproponował Polakom pomoc w odbudowie stolicy, rząd polski wysunął propozycję, żeby ZSRR pomogło wybudować linię metra bądź dzielnicę mieszkaniową, bo były to wówczas najpilniejsze potrzeby. Rząd radziecki odpowiedział na to: wybudujemy wam nowoczesny wieżowiec.

Dlaczego akurat wieżowiec? To zaskakujące, że gdy Polacy mówią "my chcemy metro albo osiedle", w odpowiedzi otrzymują wieżowiec.

Wybudowano go właśnie z powodów propagandowych jako symbol nowoczesności, zdobyczy architektonicznych. Budowa wieżowca była dużo bardziej spektakularnym przedsięwzięciem niż budowa osiedli.

Kto decydował o wyborze lokalizacji? Czy można było wybudować Pałac w innym miejscu?

Kiedy strona radziecka zaproponowała wybudowanie wieżowca, nic nie było wiadomo na temat tego, jak on ma wyglądać, co ma mieścić, a przede wszystkim gdzie ma się znajdować. Te decyzje miały należeć do rządu polskiego. Pod uwagę brano pięć propozycji. Dwie z nich dotyczyły ulicy Marszałkowskiej z pewnym przesunięciem na linii północ–południe. Jedna z nich została zrealizowana i dziś ją możemy oglądać w naturze. Trzy pozostałe, z których jedna – Port Praski – była preferowana przez polskich urbanistów i architektów, odpadły ze względów propagandowych, ale także dlatego że rządowi polskiemu zależało na tym, żeby zagospodarować centrum, śródmieście Warszawy.

Gdyby rząd przychylił się do propozycji polskich urbanistów, aby zlokalizować wysokościowiec w Porcie Praskim, to centrum jeszcze przez kilka lat straszyłoby zgliszczami. Pozostałe dwie lokalizacje to ulica Rakowiecka u zbiegu Puławskiej, a także Grochów. Polscy architekci najbardziej opowiadali się za formą budynku przypominającą Uniwersytet Łomonosowa w Moskwie. Wariant praski, preferowany przez środowiska architektów i urbanistów, zakładał właśnie budowę według tego modelu z pomieszczeniami akademickimi i uczelnianymi. Wygrał wariant Marszałkowskiej z programem kulturalnym jako kontynuacja idei powstania Centralnego Domu Kultury, którego budowę planowano właśnie w tamtym miejscu jeszcze pod koniec lat 40., kiedy nikt nie słyszał o tym, że Rosjanie zaproponują wybudowanie Pałacu Kultury w Warszawie.

Z chwilą zatem, kiedy zapadła decyzja o zbudowaniu Pałacu, rozpoczęły się rozważania, co w tym budynku umieścić. Cel był taki – i była to polska inicjatywa – żeby wykorzystać go dla potrzeb nauki i kultury. Rozumiem, że poza samym pomysłem, funduszami i materiałami, które dostarczył Związek Radziecki, reszta należała wyłącznie do Polaków?

Samo określenie profilu Pałacu Kultury należało do strony polskiej. Wygrał wariant kulturalno-naukowy ze sporym wkładem ideologicznym. W Pałacu Kultury mieściły się nie tylko muzea, teatry, kina czy placówki naukowe takie jak PAN, ale także na przykład Sala Kongresowa, w której odbywały się zjazdy PZPR aż do końca istnienia tej partii.

Jak dalece projekt budowy Pałacu był przedsięwzięciem polskim?

Na samym początku, kiedy Rosjanie zaproponowali wybudowanie Pałacu, rząd polski nie był przekonany, czy będzie miał cokolwiek do powiedzenia w sprawie jego wyglądu i przeznaczenia. Rosjanie byli jednak dość elastyczni – przedstawili pięć projektów, które były dyskutowane w polskim środowisku architektów i urbanistów. Na te projekty naniesiono poprawki, które również budziły zastrzeżenia specjalistów, nie budziły natomiast zastrzeżeń kierownictwa partyjnego i rządowego – oczywiście ze względów politycznych.

Sama budowa Pałacu Kultury natomiast jest zupełnie odrębnym tematem. Pałac Kultury miał być darem. Był to jednak taki dar, do którego strona obdarowana – to jest rząd polski – musiał dołożyć pewne kwoty pieniędzy. Nie wiadomo do końca ile, ponieważ nie zachowały się dokumenty. Strona polska sama nie wiedziała, ile do tego dołożyła i istniały z tego powodu wielkie problemy w rozliczeniach ze stroną radziecką. Wiele materiałów było kupowanych przez Zarząd Budowy Pałacu – instytucję radziecką – od polskich przedsiębiorstw. Na terenie budowy pracowali polscy robotnicy, w pewnym okresie stanowiąc połowę załogi. Istniała jeszcze kwestia zagospodarowania całego olbrzymiego placu – Pałac nie stanął w próżni, trzeba było wyburzyć zarówno ruiny, jak i całkiem dobrze zachowane domy, splantować teren, wykonać prace ogrodnicze, zaadaptować cały plac do użytku. Za to wszystko płacili Polacy.

Czy zatem Pałac Kultury i Nauki rzeczywiście był darem radzieckim, czy był to raczej efekt polskich nakładów?

Polski wkład – jakkolwiek duży w sytuacji państwa odbudowującego się z kompletnej ruiny – to jednak niewielka część nakładów strony radzieckiej. Nie ulega wątpliwości, że główny ciężar poniósł ZSRR.

Co można powiedzieć na temat opinii warszawiaków i w ogóle społeczeństwa polskiego na temat tego budynku? Czy wzbudzał on jakieś emocje, czy skutecznie wykorzystano go propagandowo?

Pałac wzbudzał i do tej pory wzbudza emocje. Był oczywiście wykorzystywany propagandowo jako symbol nowoczesności i przyjaźni polsko-radzieckiej. Wystarczy jednak prześledzić literaturę ostatnich 30–40 lat, żeby zobaczyć, że wśród ludności stolicy Pałac Kultury miał również nieco odmienną opinię – był symbolem dominacji obcej, narzuconej ideologii. Pałac Kultury zmienił przestrzeń symboliczną Warszawy. Przed wojną centralnym placem manifestacji, na którym gromadzili się mieszkańcy, był Plac Saski z Grobem Nieznanego Żołnierza i istniejącym jeszcze wówczas Pałacem Saskim. Po wojnie polscy komuniści postanowili, że funkcję tę przejmie PKiN wraz z Placem Defilad i trybuną, z której oficjele pozdrawiali maszerujących w pochodach pierwszomajowych. To był symbol zniewolenia, ale też złego gustu. Chociaż Rosjanie bardzo się starali, żeby ten Pałac był narodowy w formie – okraszono go bogatą ornamentyką zaczerpniętą z Krakowa, z Sandomierza, z Kazimierza nad Wisłą – to jednak powstała budowla zbyt bizantyjska i zbyt monumentalna jak na Warszawę. Całkiem niedawno toczyła się jeszcze dyskusja na temat tego, czy Pałac wyburzyć, zostawić, zabudować czy może zmienić jego program. Powstaje w nim obecnie muzeum komunizmu, które ma zmienić jego symbolikę – żeby przestał być tylko symbolem komunizmu, a stał się raczej reliktem epoki, która już odeszła i którą – wbrew temu, co twierdziły ówczesne gazety – nie wszyscy kochali.

Konrad Rokicki – historyk, pracownik IPN, autor pracy dotyczącej budowy i początków funkcjonowania Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie.

Powstanie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego było kolejnym krokiem Kremla na drodze do podporządkowania sobie organów administracji państwowej w powojennej Polsce. Założony 21 lipca 1944 r. w Moskwie, Komitet miał pełnić rolę tymczasowej władzy wykonawczej na terenach II Rzeczypospolitej (na zachód od Bugu) zajmowanych przez armię radziecką. W jego skład weszli m.in. członkowie Krajowej Rady Narodowej, Związku Patriotów Polskich, Polskiej Partii Robotniczej. Przewodniczącym został Edward Osóbka-Morawski, a wiceprzewodniczącymi Wanda Wasilewska i Andrzej Witos. O stopniu ubezwłasnowolnienia Komitetu najlepiej świadczy fakt, iż rząd radziecki umieścił w nim swojego "pełnomocnika" w osobie gen. Mikołaja Bułganina. 22 lipca 1944 r. radio moskiewskie ogłosiło manifest PKWN, w którym znajdował się program reform społeczno–gospodarczych.

Zawarto w nim obietnicę przywrócenia swobód demokratycznych, zapowiadano konfiskatę niemieckich majątków oraz zakrojoną na szeroką skalę reformę rolną (w tym parcelację gospodarstw rolnych). Umiejętnie pominięto kwestie szczegółowe (takie jak np. nacjonalizacja przemysłu). Dokument zredagowany w formie ogólnikowej bazował na odwołaniu do narodowej jedności i do braterstwa broni z państwami antyhitlerowskiej koalicji. Swoim zasięgiem PKWN, którego siedzibą od 1 sierpnia 1944 r. był Lublin, objął województwa: lubelskie, białostockie, rzeszowskie i część warszawskiego. PKWN istniał do 31 grudnia 1944 r., kiedy to Krajowa Rada Narodowa powołała w jego miejsce Rząd Tymczasowy Rzeczpospolitej Polskiej.

MP

W latach 70. dwudziestego wieku uległ znacznemu przyspieszeniu proces rozbudowy Warszawy w oparciu o zaciągnięte przez Gierka zachodnie kredyty. Powstały w tym czasie wielkie blokowiska (np. Ursynów, Wawrzyszew, Chomiczówka), Dworzec Centralny oraz arterie szybkiego ruchu. Największą z nich była Trasa Łazienkowska. Połączyła ona centrum Warszawy z jej prawobrzeżną częścią. Pierwsze założenia urbanistyczne pochodziły z dwudziestolecia międzywojennego. Do tych koncepcji powrócono w latach 60. Początkowo zamierzano wybudować dwie trasy, wraz z mostami łączącymi wschodnią i zachodnią część miasta. W końcu jednak porzucono plany związane z arterią biegnącą na północ od mostu Poniatowskiego (nazwaną Świętokrzyską) i skoncentrowano się na trasie południowej w pobliżu Łazienek. Do budowy nowego szlaku komunikacyjnego i mostu przez Wisłę przystąpiono w 1968 r. Prace przerwano po sześciu miesiącach. Podjęto je na nowo dopiero w 1971 r. Uroczyste oddanie Trasy Łazienkowskiej do użytku nastąpiło zgodnie z peerelowskim rytuałem w rocznicę ogłoszenia Manifestu PKWN 22 lipca – trzy lata później.

MG-K

Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r. postawiło przed elitami rządowymi szereg nie cierpiących zwłoki problemów. Sprawne zorganizowanie służb mundurowych, które chroniłyby obywateli i dopiero co przywróconą państwowość było jednym z priorytetowych zadań administracji. Od samego początku starano się powołać do życia zinstytucjonalizowaną formację, której zadaniem byłoby czuwanie nad przestrzeganiem ładu publicznego. Rolę tę spełniała najpierw Milicja Ludowa kontrolowana przez PPS, a później wraz nią Policja Komunalna. Istnienie obok siebie dwóch organizacji o nie do końca efektywnej strukturze i niejasno określonych kompetencjach prowadziło do licznych konfliktów. Rozpoczęto więc intensywne prace mające na celu stworzenie modelu unifikacji obydwu służb i podporządkowania ich jednej wspólnej Komendzie Głównej.

24 lipca 1919 r. została uchwalona ustawa o Policji Państwowej. Swoją moc prawną straciły wówczas dekrety dotyczące Milicji Ludowej (5 grudnia 1918 r. i 7 lutego 1919 r.) oraz Policji Komunalnej (9 stycznia 1919 r.). Nowa formacja, jako państwowa służba bezpieczeństwa, miała za zadanie zapewnić spokój i porządek publiczny. Na jej czele stanął komendant główny zależny bezpośrednio od ministra spraw wewnętrznych. Tworzenie jednostek terenowych było początkowo możliwe jedynie na ziemiach byłego Królestwa Polskiego.

MP

Urodzony w 1857 roku Wojciech Kossak to czołowy reprezentant nurtu malarstwa historycznego i batalistycznego utrzymanego w konwencji realistycznej.

Był synem Juliusza Kossaka, również malarza, i u niego pobierał pierwsze nauki. Studia artystyczne odbył w latach 1871–1873 w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. W okresie 1873–1877 kontynuował naukę w Akademii Monachijskiej i paryskiej École des Beaux–Arts. W 1909 r. wszedł w skład dyrekcji Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, którego prezesem został w 1913. Funkcję tę piastował do roku 1916, wtedy też został mianowany profesorem Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie.

Maniera malarska Kossaka ukształtowała się pod wpływem twórczości ojca i Józefa Brandta. Dzięki gruntownemu wykształceniu akademickiemu znakomicie opanował warsztat malarski, co pozwoliło mu na swobodne posługiwanie się konwencją realistyczną. Studia techniczne uzupełniał rzetelnymi badaniami na temat uzbrojenia i mundurów. Efektem były naturalistycznie przedstawione sceny bitewne nacechowane dużą dynamiką, w których artysta celował.

Kossak współtworzył cztery wielkie panoramy historyczne, przedstawiające bitwę pod Racławicami, Berezyną i pod piramidami. Czwarta, przedstawiające szarżę w wąwozie Somosierra, pozostała w fazie szkiców.

Ważnym wątkiem w jego twórczości jest wątek patriotyczny, dużo prac poświęcił przedstawieniom Powstania Listopadowego (Noc Listopadowa, 1898; Sowiński na szańcach Woli, 1922; Olszynka Grochowska, 1886–1887). Wiele uwagi poświęcał także epopei napoleońskiej (Powrót Napoleona z Rosji, 1904) i historii Drugiej Rzeczypospolitej (Zaślubiny Polski z morzem, 1930).

Przez całe życie tworzył też liczne portrety, między innymi swoich sławnych córek – Magdaleny Samozwaniec i Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. Artysta zmarł w Krakowie w 1942 r.

ML

Wanda Wasilewska urodziła się w Krakowie 21 stycznia 1905 r. jako córka Leona Wasilewskiego, działacza PPS, bliskiego współpracownika Józefa Piłsudskiego (jej ojca chrzestnego) i późniejszego pierwszego ministra spraw zagranicznych II RP. Już w młodości przejawiała bardzo radykalne poglądy, mimo to nie związała się z partią komunistyczną i na początku lat 30. wstąpiła śladami ojca do PPS. W 1934 r. mianowano ją członkiem Rady Naczelnej, w której pozostała do 1937 r. Angażowała się wówczas w skrajnie lewicowy ruch antysanacyjny, biorąc udział m.in. w demonstracji w czasie Kongresu Kultury we Lwowie w 1936 r. Razem w Teodorem Duraczem i Wacławem Barcikowskim działała w Lidze Obrony Praw Człowieka i Obywatela. Mimo swojej otwarcie antyrządowej aktywności, nigdy nie została aresztowana, ze względu na zasługi i znajomości ojca. Po rozpoczęciu kampanii wrześniowej w 1939 r. przejechała do Kolna, który po 17 września znalazł się pod okupacją radziecką. Dzięki temu mogła przyjąć obywatelstwo radzieckie i zamieszkać we Lwowie, gdzie stanęła na czele grona komunistów polskich. W tym czasie nawiązała również osobisty kontakt z Józefem Stalinem. W 1940 r. została wybrana na członka Rady Najwyższej ZSRR. W tym samym roku została dyrektorem Teatru Dramatycznego we Lwowie oraz współorganizatorem 85. rocznicy śmierci Adama Mickiewicza. Po wybuchu wojny ZSRR z Niemcami opuściła Lwów i wstąpiła do Armii Czerwonej, zostając korespondentem wojennym. Miała istotny udział zarówno w powołaniu 1 Dywizji Piechoty Wojska Polskiego im. T. Kościuszki, jak i I Armii Wojska Polskiego. Na żądanie Stalina utworzyła Związek Patriotów Polskich, na czele którego sama stanęła. Z chwilą powołania do życia PKWN została jego wiceprzewodniczącą. Po wojnie zamieszkała w Kijowie razem ze swoim trzecim mężem, ukraińskim poetą Ołeksandrem Kornijczukem. Wasilewska zmarła w tym mieście 29 lipca 1964 r. Jej ciało pochowano na cmentarzu Bajkowo. Pozostawiła po sobie znaczną spuściznę literacką, przede wszystkim powieści utrzymane w konwencji realizmu socjalistycznego jak np. Pokój na poddaszu, Legenda o Janie z Kolna, Oblicze dnia i Ojczyzna.

MG-K

Układ pomiędzy Polską i ZSRR został podpisany w Londynie przez premiera polskiego rządu gen. Władysława Sikorskiego i radzieckiego ambasadora w Wielkiej Brytanii Iwana Majskiego. Dotyczył on wspólnej walki Polski i ZSRR z hitlerowskimi Niemcami. Na jego mocy obydwa kraje ponownie nawiązały ze sobą stosunki dyplomatyczne, zerwane po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 r. Porozumienie przewidywało utworzenie polskiej armii na terytorium ZSRR. Tym samym otwarte zostały dla Polaków bramy łagrów i więzień, a polscy obywatele zostali decyzją rządu radzieckiego objęci amnestią. W odpowiedzi na podpisanie aktu Kreml ogłosił, że traktat niemiecko–radziecki z 1939 r. (pakt Ribbentrop – Mołotow) stracił swą moc. Sam układ nie regulował jednak sprawy powojennych granic Polski.

W kwietniu 1943 polskie społeczeństwo zarówno w okupowanym kraju, jak i zagranicą obiegła wiadomość o odkryciu przez Niemców masowych grobów polskich oficerów zamordowanych w Katyniu przez NKWD. Rząd polski w Londynie zażądał od strony radzieckiej wyjaśnień. Sowieci uznali to za obrazę i 25 kwietnia 1943 r. jednostronnie wypowiedzieli układ, zrywając tym samym stosunki dyplomatyczne z rządem polskim w Londynie.

PM

z prof. Pawłem Wieczorkiewiczem
rozmawia Wojciech Kozłowski

Jaki był stosunek rządu polskiego do jakichkolwiek układów ze Związkiem Sowieckim po wrześniu 1939 roku?

To bardzo skomplikowana sprawa. W kręgach rządowych rozumiano potrzebę porozumienia się z Sowietami z powodów bardzo praktycznych. Jeśli Polska miała wystawić jakąkolwiek liczącą się siłę zbrojną, jedynym rezerwuarem rekruta był Związek Sowiecki. Ta myśl przyświecała przede wszystkim generałowi Sikorskiemu, który uważał, że polska siła zbrojna może mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięć nie tylko wojskowych, ale i politycznych. Stąd dość rozpaczliwa chęć porozumienia się ze Związkiem Sowieckim na każdych niemal warunkach. Wykorzystała to druga strona, to znaczy Sowieci.

Za pośrednictwem agenta wywiadu sowieckiego i agenta wywiadu brytyjskiego doszło do złożenia przez Sikorskiego memoriałów na temat stosunków polsko–sowieckich. Początkowo miały one zostać przekazane do Moskwy, aby pokazać gotowość generała do porozumienia z Sowietami właściwie na każdych warunkach politycznych. Nie było tam oczywiście mowy o jakimkolwiek pertraktowaniu o kształcie granic. Chodziło o podjęcie rozmowy bez warunków wstępnych, której celem miało być stworzenie polskiej armii w Związku Sowieckim i wyciągnięcie rekruta do armii polskiej w Wielkiej Brytanii.

Skończyło się to katastrofą. Sprawa została nagłośniona tuż przed upadkiem Francji i stała się jednym z powodów odwołania Sikorskiego z urzędu premiera przez prezydenta Raczkiewicza w czerwcu 1940 roku. Odwołanie to nie doszło zresztą do skutku. Nastąpił bunt oficerów i Sikorski na funkcji pozostał. W jego otoczeniu istniała gotowość do podpisania tego układu, ale już na przykład generał Sosnkowski czy Narodowi Demokraci rozumieli wprawdzie potrzebę podpisania go, ale nie na każdych warunkach i nie w każdy sposób.

Która ze stron wystąpiła w roli inicjatora podpisania układu Sikorski – Majski?

Brytyjczycy. Było to przede wszystkim w interesie brytyjskim. Churchillowi bardzo zależało na tym, żeby Związek Sowiecki rozpoczął wojnę z Niemcami. Mówił o tym nawet w 1939 roku. Kiedy Niemcy zaatakowały ZSRS, Churchill zaczął udzielać jednostronnych gwarancji pomocy Sowietom, żeby wesprzeć ich w oporze, żeby nie skapitulowali i nadal wiązali siły niemieckie. Stąd też aby uwiarygodnić Związek Sowiecki w opinii brytyjskiej należało usunąć największą przeszkodę, mianowicie zatrzeć pamięć o 17 września 1939 r. Można to było zrobić tylko poprzez podpisanie porozumienia polsko–sowieckiego. Doszło do tego w szczególnych okolicznościach – z pominięciem prezydenta, drogi konstytucyjnej, a nawet z jej złamaniem, z odsunięciem od rozmów przez Sikorskiego ministra spraw zagranicznych i wreszcie z samowolną decyzją Sikorskiego o podpisaniu układu – mimo wątpliwości, jakie ten budził. Tutaj trzeba przyznać, że generał miał swoje argumenty, ale były też poważne przesłanki przeciw.

Sikorski dość patetycznie zwierzał się swemu ministrowi i przyjacielowi gen. Marianowi Kukielowi: Gdy miałem ten układ podpisać i walczyłem ze sobą, czy odczekać jeszcze, słyszałem jakby szept tysięcy ust: spiesz się, ratuj! Było w tym wiele prawdy. Sowieci – przypominam – mordowali Polaków od 22 czerwca 1941. Wymordowano kilkadziesiąt tysięcy ludzi w więzieniach na pograniczu sowiecko–niemieckim. Ludzie ginęli w czasie ewakuacji, w łagrach, a co więcej – warto to podkreślić, bo jest to kuriozum – skazywano na śmierć na przykład za rozpowszechnianie wiadomości podważających sojusz radziecko–niemiecki. Powtarzam, działo się to w lipcu 1941 r., gdy wojna trwała już miesiąc.

Jak wyglądała praktyczna realizacja postanowień układu Sikorski–Majski?

Więźniów przebywających w łagrach niewątpliwie to uratowało. Ale była też druga strona medalu, którą znamy z kilku relacji – m.in. gen. Żegoty Januszajtisa, który siedział wtedy na Łubiance i rozmawiał z Ławrientijem Berią – w sensie dosłownym – były to takie pogawędki polityczne. Dyskutowali o tym, że ten układ jest negocjowany. Januszajtis sądził, że Sikorski w żadnym wypadku nie powinien zgodzić się na podpisanie układu bez gwarancji granicznych – a tak go podpisano. Beria twierdził, że Polacy jednak ten układ podpiszą i potem triumfował, że tak właśnie się stało. Oświadczył – to bardzo ważne świadectwo – że Sowieci podpisaliby gwarancje graniczne, bo znajdowali się w sytuacji przymusu. Sikorski nie wyczuł tego momentu. Mieli mu to później za złe m.in. Sosnkowski, Zaleski, Seyda – trzej ministrowie, którzy opuścili rząd. Myślę, że mieli rację. W interesie Polski leżało rozciągnięcie w czasie tych negocjacji. Powojenny historyk musi czasem zdobyć się na pewną dozę cynizmu – nawet jeszcze kilka tysięcy zmarłych i zabitych więcej nie byłoby zbyt wielką ceną za to, żeby wydrzeć z gardła uznanie granicy sowiecko–niemieckiej za niebyłą, uznanie plebiscytów za niebyłe i pełną aklamację granicy polsko–sowieckiej wedle stanu sprzed 17 września 1939 r. Inna sprawa, że Sowieci mogli to potem trzy razy zmienić, złamać te warunki, ale wtedy nawet dzisiaj mielibyśmy do czego się odwoływać.

Patrząc z dzisiejszej perspektywy – czy istniała jakaś alternatywa dla tego układu?

Nie, układ był konieczny, ale można było zmusić Sowietów do kapitulacji w sprawie granic, to znaczy do uznania granicy sowiecko–niemieckiej za nieważną od początku i potwierdzenia nienaruszalności granicy polsko–sowieckiej sprzed 17 września 1939 r. To było, sądząc po świadectwie Berii i nie tylko, do osiągnięcia, bo naprawdę Stalin znajdował się wtedy w sytuacji rozpaczliwej. Była to jedyna sytuacja, gdy z Sowietami można było negocjować z pozycji siły. Potem już nie.

Czyli – reasumując – sam układ był konieczny, natomiast powinien zostać podpisany na innych warunkach?

Tak. Taktycznie należało to inaczej rozstrzygnąć. Sikorski był złym negocjatorem, nie miał wyczucia sytuacji.

Prof. Paweł Wieczorkiewicz – historyk, pracownik Instytutu Historycznego UW, specjalista z dziejów najnowszych i historii Związku Sowieckiego; w 2006 r.wydał książkę Historia polityczna Polski 1935–1945.

W niedzielę 3 lipca 1949 r. na obrazie Matki Bożej, znajdującym się w Archikatedrze Lubelskiej, pojawiły się ciemnoczerwone łzy. O swoim spostrzeżeniu poinformowali wikariusza ks. Tadeusza Malca modlący się przed wizerunkiem parafianie. Wiadomość o krwawych kroplach spływających po prawym policzku Najświętszej Maryi Panny rozeszła się natychmiast wśród mieszkańców Lublina. Nazajutrz biskup Piotr Kałwa, ordynariusz diecezji, powołał specjalną komisję, która miała zbadać i wyjaśnić niezwykłe zdarzenie. Hierarchia kościelna była powściągliwa w ferowaniu jednoznacznych wniosków, albowiem przyjęcie założenia o nadnaturalnej proweniencji zjawiska mogło jeszcze bardziej wzmóc falę represji, na jaką byli narażeni przybywający masowo do katedry, w celu ujrzenia obrazu, wierni. Władze komunistyczne, poruszone skalą zaistniałych wydarzeń, starały się umniejszyć ich znaczenie, nadając im jedynie wymiar polityczny, jako świadomie zorganizowanych i inspirowanych przez Zachód demonstracji przeciwko władzy ludowej. W ówczesnej prasie lokalnej pojawiały się liczne publikacje dyskredytujące wiarygodność cudu lubelskiego oraz ośmieszające przybywających do Lublina pielgrzymów. Podjęte działania nie przyniosły jednak oczekiwanych efektów. W czasach PRL-u obraz Matki Bożej Płaczącej cieszył się ogromną popularnością. Pomimo wielu utrudnień i prześladowań każdego roku docierały do Lublina liczne pielgrzymki. 26 czerwca 1988 r. odbyła się na Majdanku długo wyczekiwana koronacja Matki Bożej.

MP